Adhyāya 335

जनमेजय उवाच । श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः । जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् । महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ॥

janamejaya uvāca । śrutaṁ bhagavatas tasya māhātmyaṁ paramātmanaḥ । janma dharmagr̥he caiva naranārāyaṇātmakam । mahāvarāhasr̥ṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī ॥

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः । स तथा नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयानघ ॥

pravr̥ttau ca nivr̥ttau ca yo yathā parikalpitaḥ । sa tathā naḥ śruto brahman kathyamānas tvayānagha ॥

यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् । हव्यकव्यभुजो विष्णोरुदक्पूर्वे महोदधौ । तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥

yac ca tat kathitaṁ pūrvaṁ tvayā hayaśiro mahat । havyakavyabhujo viṣṇor udakpūrve mahodadhau । tac ca dr̥ṣṭaṁ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā ॥

किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा । रूपं प्रभावमहतामपूर्वं धीमतां वर ॥

kiṁ tad utpāditaṁ pūrvaṁ hariṇā lokadhāriṇā । rūpaṁ prabhāvamahatām apūrvaṁ dhīmatāṁ vara ॥

दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् । तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने ॥

dr̥ṣṭvā hi vibudhaśreṣṭham apūrvam amitaujasam । tad aśvaśirasaṁ puṇyaṁ brahmā kim akaron mune ॥

एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणज्ञानसंभवम् । कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम् । पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्यां कथयता कथाम् ॥

etan naḥ saṁśayaṁ brahman purāṇajñānasaṁbhavam । kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam । pāvitāḥ sma tvayā brahman puṇyāṁ kathayatā kathām ॥

वैशंपायन उवाच । कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम् । जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञो धर्मसुतस्य वै ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kathayiṣyāmi te sarvaṁ purāṇaṁ vedasaṁmitam । jagau yad bhagavān vyāso rājño dharmasutasya vai ॥

श्रुत्वाश्वशिरसो मूर्तिं देवस्य हरिमेधसः । उत्पन्नसंशयो राजा तमेव समचोदयत् ॥

śrutvāśvaśiraso mūrtiṁ devasya harimedhasaḥ । utpannasaṁśayo rājā tam eva samacodayat ॥

युधिष्ठिर उवाच । यत्तद्दर्शितवान्ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम् । किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yat tad darśitavān brahmā devaṁ hayaśirodharam । kimarthaṁ tat samabhavad vapur devopakalpitam ॥

व्यास उवाच । यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशां पते । सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥

vyāsa uvāca । yat kiṁ cid iha loke vai dehabaddhaṁ viśāṁ pate । sarvaṁ pañcabhir āviṣṭaṁ bhūtair īśvarabuddhijaiḥ ॥

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् । भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोऽपि च । भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ॥

īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhur nārāyaṇo virāṭ । bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo ’pi ca । bhūtapralayam avyaktaṁ śr̥ṇuṣva nr̥pasattama ॥

धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा । ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥

dharaṇyām atha līnāyām apsu caikārṇave purā । jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile ॥

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे । व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥

vāyau cākāśasaṁlīne ākāśe ca manonuge । vyakte manasi saṁlīne vyakte cāvyaktatāṁ gate ॥

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च । तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥

avyakte puruṣaṁ yāte puṁsi sarvagate ’pi ca । tama evābhavat sarvaṁ na prājñāyata kiṁ cana ॥

तमसो ब्रह्म संभूतं तमोमूलमृतात्मकम् । तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमास्थितम् ॥

tamaso brahma saṁbhūtaṁ tamomūlam r̥tātmakam । tad viśvabhāvasaṁjñāntaṁ pauruṣīṁ tanum āsthitam ॥

सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते । तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम ॥

so ’niruddha iti proktas tat pradhānaṁ pracakṣate । tad avyaktam iti jñeyaṁ triguṇaṁ nr̥pasattama ॥

विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः । अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः । जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥

vidyāsahāyavān devo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ । apsv eva śayanaṁ cakre nidrāyogam upāgataḥ । jagataś cintayan sr̥ṣṭiṁ citrāṁ bahuguṇodbhavām ॥

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः । अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः । हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः ॥

tasya cintayataḥ sr̥ṣṭiṁ mahān ātmaguṇaḥ smr̥taḥ । ahaṁkāras tato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ । hiraṇyagarbho bhagavān sarvalokapitāmahaḥ ॥

पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः । सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः ॥

padme ’niruddhāt saṁbhūtas tadā padmanibhekṣaṇaḥ । sahasrapatre dyutimān upaviṣṭaḥ sanātanaḥ ॥

ददृशेऽद्भुतसंकाशे लोकानापोमयान्प्रभुः । सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजत् ॥

dadr̥śe ’dbhutasaṁkāśe lokān āpomayān prabhuḥ । sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇān sr̥jat ॥

पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे । नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ॥

pūrvam eva ca padmasya patre sūryāṁśusaprabhe । nārāyaṇakr̥tau bindū apām āstāṁ guṇottarau ॥

तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः । एकस्तत्राभवद्बिन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः ॥

tāv apaśyat sa bhagavān anādinidhano ’cyutaḥ । ekas tatrābhavad bindur madhvābho ruciraprabhaḥ ॥

स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया । कठिनस्त्वपरो बिन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥

sa tāmaso madhur jātas tadā nārāyaṇājñayā । kaṭhinas tv aparo binduḥ kaiṭabho rājasas tu saḥ ॥

तावभ्यधावतां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ । बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ॥

tāv abhyadhāvatāṁ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau । balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau ॥

ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभम् । सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ॥

dadr̥śāte ’ravindasthaṁ brahmāṇam amitaprabham । sr̥jantaṁ prathamaṁ vedāṁś caturaś cāruvigrahān ॥

ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान्दृष्ट्वासुरोत्तमौ । सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥

tato vigrahavantau tau vedān dr̥ṣṭvāsurottamau । sahasā jagr̥hatur vedān brahmaṇaḥ paśyatas tadā ॥

अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् । रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ ॥

atha tau dānavaśreṣṭhau vedān gr̥hya sanātanān । rasāṁ viviśatus tūrṇam udakpūrve mahodadhau ॥

ततो हृतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् । ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ॥

tato hr̥teṣu vedeṣu brahmā kaśmalam āviśat । tato vacanam īśānaṁ prāha vedair vinākr̥taḥ ॥

वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम् । वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तमम् ॥

vedā me paramaṁ cakṣur vedā me paramaṁ balam । vedā me paramaṁ dhāma vedā me brahma cottamam ॥

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः । अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विनाकृताः । वेदानृते हि किं कुर्यां लोकान्वै स्रष्टुमुद्यतः ॥

mama vedā hr̥tāḥ sarve dānavābhyāṁ balād itaḥ । andhakārā hi me lokā jātā vedair vinākr̥tāḥ । vedān r̥te hi kiṁ kuryāṁ lokān vai sraṣṭum udyataḥ ॥

अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम । प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रशोकाय रन्धयन् ॥

aho bata mahad duḥkhaṁ vedanāśanajaṁ mama । prāptaṁ dunoti hr̥dayaṁ tīvraśokāya randhayan ॥

को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् । वेदांस्तानानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे ॥

ko hi śokārṇave magnaṁ mām ito ’dya samuddharet । vedāṁs tān ānayen naṣṭān kasya cāhaṁ priyo bhave ॥

इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम । हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर । ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ॥

ity evaṁ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nr̥pasattama । hareḥ stotrārtham udbhūtā buddhir buddhimatāṁ vara । tato jagau paraṁ japyaṁ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ ॥

नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज । लोकाद्य भुवनश्रेष्ठ सांख्ययोगनिधे विभो ॥

namas te brahmahr̥daya namas te mama pūrvaja । lokādya bhuvanaśreṣṭha sāṁkhyayoganidhe vibho ॥

व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थित । विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज ॥

vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṁ panthānam āsthita । viśvabhuk sarvabhūtānām antarātmann ayonija ॥

अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम्ने स्वयंभुवे । त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ॥

ahaṁ prasādajas tubhyaṁ lokadhāmne svayaṁbhuve । tvatto me mānasaṁ janma prathamaṁ dvijapūjitam ॥

चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम् । त्वत्प्रसादाच्च मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ॥

cākṣuṣaṁ vai dvitīyaṁ me janma cāsīt purātanam । tvatprasādāc ca me janma tr̥tīyaṁ vācikaṁ mahat ॥

त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो । नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ॥

tvattaḥ śravaṇajaṁ cāpi caturthaṁ janma me vibho । nāsikyaṁ cāpi me janma tvattaḥ pañcamam ucyate ॥

अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितम् । इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मेऽमितप्रभ ॥

aṇḍajaṁ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṁ vinirmitam । idaṁ ca saptamaṁ janma padmajaṁ me ’mitaprabha ॥

सर्गे सर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जितः । प्रथितः पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पितः ॥

sarge sarge hy ahaṁ putras tava triguṇavarjitaḥ । prathitaḥ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ ॥

त्वमीश्वरस्वभावश्च स्वयंभूः पुरुषोत्तमः । त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिगः ॥

tvam īśvarasvabhāvaś ca svayaṁbhūḥ puruṣottamaḥ । tvayā vinirmito ’haṁ vai vedacakṣur vayotigaḥ ॥

ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोऽस्मि जागृहि । ददस्व चक्षुषी मह्यं प्रियोऽहं ते प्रियोऽसि मे ॥

te me vedā hr̥tāś cakṣur andho jāto ’smi jāgr̥hi । dadasva cakṣuṣī mahyaṁ priyo ’haṁ te priyo ’si me ॥

एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः । जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुद्यतः । ऐश्वरेण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः ॥

evaṁ stutaḥ sa bhagavān puruṣaḥ sarvatomukhaḥ । jahau nidrām atha tadā vedakāryārtham udyataḥ । aiśvareṇa prayogeṇa dvitīyāṁ tanum āsthitaḥ ॥

सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा । कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥

sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhas tadā । kr̥tvā hayaśiraḥ śubhraṁ vedānām ālayaṁ prabhuḥ ॥

तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारका । केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ॥

tasya mūrdhā samabhavad dyauḥ sanakṣatratārakā । keśāś cāsyābhavan dīrghā raver aṁśusamaprabhāḥ ॥

कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी । गङ्गा सरस्वती पुण्या भ्रुवावास्तां महानदी ॥

karṇāv ākāśapātāle lalāṭaṁ bhūtadhāriṇī । gaṅgā sarasvatī puṇyā bhruvāv āstāṁ mahānadī ॥

चक्षुषी सोमसूर्यौ ते नासा संध्या पुनः स्मृता । ओंकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥

cakṣuṣī somasūryau te nāsā saṁdhyā punaḥ smr̥tā । oṁkāras tv atha saṁskāro vidyuj jihvā ca nirmitā ॥

दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः । गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः । ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा ॥

dantāś ca pitaro rājan somapā iti viśrutāḥ । goloko brahmalokaś ca oṣṭhāv āstāṁ mahātmanaḥ । grīvā cāsyābhavad rājan kālarātrir guṇottarā ॥

एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् । अन्तर्दधे स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ॥

etad dhayaśiraḥ kr̥tvā nānāmūrtibhir āvr̥tam । antardadhe sa viśveśo viveśa ca rasāṁ prabhuḥ ॥

रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः । शैक्षं स्वरं समास्थाय ओमिति प्रासृजत्स्वरम् ॥

rasāṁ punaḥ praviṣṭaś ca yogaṁ paramam āsthitaḥ । śaikṣaṁ svaraṁ samāsthāya om iti prāsr̥jat svaram ॥

स स्वरः सानुनादी च सर्वगः स्निग्ध एव च । बभूवान्तर्महीभूतः सर्वभूतगुणोदितः ॥

sa svaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ snigdha eva ca । babhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ ॥

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान् । रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ ॥

tatas tāv asurau kr̥tvā vedān samayabandhanān । rasātale vinikṣipya yataḥ śabdas tato drutau ॥

एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः । जग्राह वेदानखिलान्रसातलगतान्हरिः । प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः ॥

etasminn antare rājan devo hayaśirodharaḥ । jagrāha vedān akhilān rasātalagatān hariḥ । prādāc ca brahmaṇe bhūyas tataḥ svāṁ prakr̥tiṁ gataḥ ॥

स्थापयित्वा हयशिर उदक्पूर्वे महोदधौ । वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वशिरास्ततः ॥

sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhau । vedānām ālayaś cāpi babhūvāśvaśirās tataḥ ॥

अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ । पुनराजग्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तौ । यत्र वेदा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च ॥

atha kiṁ cid apaśyantau dānavau madhukaiṭabhau । punar ājagmatus tatra vegitau paśyatāṁ ca tau । yatra vedā vinikṣiptās tat sthānaṁ śūnyam eva ca ॥

तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ । पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा । ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ॥

tata uttamam āsthāya vegaṁ balavatāṁ varau । punar uttasthatuḥ śīghraṁ rasānām ālayāt tadā । dadr̥śāte ca puruṣaṁ tam evādikaraṁ prabhum ॥

श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम् । भूयोऽप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम् ॥

śvetaṁ candraviśuddhābham aniruddhatanau sthitam । bhūyo ’py amitavikrāntaṁ nidrāyogam upāgatam ॥

आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते । शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥

ātmapramāṇaracite apām upari kalpite । śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvr̥te ॥

निष्कल्मषेण सत्त्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम् । तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम् ॥

niṣkalmaṣeṇa sattvena saṁpannaṁ ruciraprabham । taṁ dr̥ṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsam amuñcatām ॥

ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ । अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः ॥

ūcatuś ca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau । ayaṁ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrām upāgataḥ ॥

अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् । कस्यैष को नु खल्वेष किं च स्वपिति भोगवान् ॥

anena nūnaṁ vedānāṁ kr̥tam āharaṇaṁ rasāt । kasyaiṣa ko nu khalv eṣa kiṁ ca svapiti bhogavān ॥

इत्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम् । युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ॥

ity uccāritavākyau tau bodhayām āsatur harim । yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ ॥

निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनो दधे । अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य च ॥

nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe । atha yuddhaṁ samabhavat tayor nārāyaṇasya ca ॥

रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ । ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः ॥

rajastamoviṣṭatanū tāv ubhau madhukaiṭabhau । brahmaṇopacitiṁ kurvañ jaghāna madhusūdanaḥ ॥

ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च । शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥

tatas tayor vadhenāśu vedāpaharaṇena ca । śokāpanayanaṁ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ ॥

ततः परिवृतो ब्रह्मा हतारिर्वेदसत्कृतः । निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥

tataḥ parivr̥to brahmā hatārir vedasatkr̥taḥ । nirmame sa tadā lokān kr̥tsnān sthāvarajaṅgamān ॥

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां बुद्धिं लोकविसर्गिकीम् । तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥

dattvā pitāmahāyāgryāṁ buddhiṁ lokavisargikīm । tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ ॥

तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् । पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम् ॥

tau dānavau harir hatvā kr̥tvā hayaśiras tanum । punaḥ pravr̥ttidharmārthaṁ tām eva vidadhe tanum ॥

एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः । पौराणमेतदाख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् ॥

evam eṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ । paurāṇam etad ākhyātaṁ rūpaṁ varadam aiśvaram ॥

यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयेत वा । न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन ॥

yo hy etad brāhmaṇo nityaṁ śr̥ṇuyād dhārayeta vā । na tasyādhyayanaṁ nāśam upagacchet kadā cana ॥

आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् । पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥

ārādhya tapasogreṇa devaṁ hayaśirodharam । pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite ॥

एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् । पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

etad dhayaśiro rājann ākhyānaṁ tava kīrtitam । purāṇaṁ vedasamitaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

यां यामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् । तां तां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना ॥

yāṁ yām icchet tanuṁ devaḥ kartuṁ kāryavidhau kva cit । tāṁ tāṁ kuryād vikurvāṇaḥ svayam ātmānam ātmanā ॥

एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसो निधिः । एष योगश्च सांख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हरिर्विभुः ॥

eṣa vedanidhiḥ śrīmān eṣa vai tapaso nidhiḥ । eṣa yogaś ca sāṁkhyaṁ ca brahma cāgryaṁ harir vibhuḥ ॥

नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः । तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥

nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ । tapo nārāyaṇaparaṁ nārāyaṇaparā gatiḥ ॥

नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् । नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥

nārāyaṇaparaṁ satyam r̥taṁ nārāyaṇātmakam । nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvr̥ttidurlabhaḥ ॥

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः । नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥

pravr̥ttilakṣaṇaś caiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ । nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smr̥taḥ ॥

अपां चैव गुणो राजन्रसो नारायणात्मकः । ज्योतिषां च गुणो रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ॥

apāṁ caiva guṇo rājan raso nārāyaṇātmakaḥ । jyotiṣāṁ ca guṇo rūpaṁ smr̥taṁ nārāyaṇātmakam ॥

नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः । नारायणात्मकश्चापि शब्द आकाशसंभवः ॥

nārāyaṇātmakaś cāpi sparśo vāyuguṇaḥ smr̥taḥ । nārāyaṇātmakaś cāpi śabda ākāśasaṁbhavaḥ ॥

मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् । नारायणपरः कालो ज्योतिषामयनं च यत् ॥

manaś cāpi tato bhūtam avyaktaguṇalakṣaṇam । nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣām ayanaṁ ca yat ॥

नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च देवताः । नारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मकः ॥

nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīś ca lakṣmīś ca devatāḥ । nārāyaṇaparaṁ sāṁkhyaṁ yogo nārāyaṇātmakaḥ ॥

कारणं पुरुषो येषां प्रधानं चापि कारणम् । स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ॥

kāraṇaṁ puruṣo yeṣāṁ pradhānaṁ cāpi kāraṇam । svabhāvaś caiva karmāṇi daivaṁ yeṣāṁ ca kāraṇam ॥

पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः । तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः ॥

pañcakāraṇasaṁkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ । tattvaṁ jijñāsamānānāṁ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ ॥

तत्त्वमेको महायोगी हरिर्नारायणः प्रभुः । सब्रह्मकानां लोकानामृषीणां च महात्मनाम् ॥

tattvam eko mahāyogī harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ । sabrahmakānāṁ lokānām r̥ṣīṇāṁ ca mahātmanām ॥

सांख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् । मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते ॥

sāṁkhyānāṁ yogināṁ cāpi yatīnām ātmavedinām । manīṣitaṁ vijānāti keśavo na tu tasya te ॥

ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते । दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ति च तपो महत् ॥

ye ke cit sarvalokeṣu daivaṁ pitryaṁ ca kurvate । dānāni ca prayacchanti tapyanti ca tapo mahat ॥

सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः । सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥

sarveṣām āśrayo viṣṇur aiśvaraṁ vidhim āsthitaḥ । sarvabhūtakr̥tāvāso vāsudeveti cocyate ॥

अयं हि नित्यः परमो महर्षि;र्महाविभूतिर्गुणवान्निर्गुणाख्यः । गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं; कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः ॥

ayaṁ hi nityaḥ paramo maharṣir; mahāvibhūtir guṇavān nirguṇākhyaḥ । guṇaiś ca saṁyogam upaiti śīghraṁ; kālo yathartāv r̥tusaṁprayuktaḥ ॥

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो; न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति । ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः; पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥

naivāsya vindanti gatiṁ mahātmano; na cāgatiṁ kaś cid ihānupaśyati । jñānātmakāḥ saṁyamino maharṣayaḥ; paśyanti nityaṁ puruṣaṁ guṇādhikam ॥