Adhyāya 331

जनमेजय उवाच । ब्रह्मन्सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम् । यच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः ॥

janamejaya uvāca । brahman sumahad ākhyānaṁ bhavatā parikīrtitam । yac chrutvā munayaḥ sarve vismayaṁ paramaṁ gatāḥ ॥

इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् । आमथ्य मतिमन्थेन ज्ञानोदधिमनुत्तमम् ॥

idaṁ śatasahasrād dhi bhāratākhyānavistarāt । āmathya matimanthena jñānodadhim anuttamam ॥

नवनीतं यथा दध्नो मलयाच्चन्दनं यथा । आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा ॥

navanītaṁ yathā dadhno malayāc candanaṁ yathā । āraṇyakaṁ ca vedebhya oṣadhibhyo ’mr̥taṁ yathā ॥

समुद्धृतमिदं ब्रह्मन्कथामृतमनुत्तमम् । तपोनिधे त्वयोक्तं हि नारायणकथाश्रयम् ॥

samuddhr̥tam idaṁ brahman kathāmr̥tam anuttamam । taponidhe tvayoktaṁ hi nārāyaṇakathāśrayam ॥

स हीशो भगवान्देवः सर्वभूतात्मभावनः । अहो नारायणं तेजो दुर्दर्शं द्विजसत्तम ॥

sa hīśo bhagavān devaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥ । aho nārāyaṇaṁ tejo durdarśaṁ dvijasattama ॥

यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे ब्रह्मादयः सुराः । ऋषयश्च सगन्धर्वा यच्च किंचिच्चराचरम् । न ततोऽस्ति परं मन्ये पावनं दिवि चेह च ॥

yatrāviśanti kalpānte sarve brahmādayaḥ surāḥ । r̥ṣayaś ca sagandharvā yac ca kiṁ cic carācaram । na tato ’sti paraṁ manye pāvanaṁ divi ceha ca ॥

सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । न तथा फलदं चापि नारायणकथा यथा ॥

sarvāśramābhigamanaṁ sarvatīrthāvagāhanam । na tathā phaladaṁ cāpi nārāyaṇakathā yathā ॥

सर्वथा पाविताः स्मेह श्रुत्वेमामादितः कथाम् । हरेर्विश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रणाशनीम् ॥

sarvathā pāvitāḥ smeha śrutvemām āditaḥ kathām । harer viśveśvarasyeha sarvapāpapraṇāśanīm ॥

न चित्रं कृतवांस्तत्र यदार्यो मे धनंजयः । वासुदेवसहायो यः प्राप्तवाञ्जयमुत्तमम् ॥

na citraṁ kr̥tavāṁs tatra yad āryo me dhanaṁjayaḥ । vāsudevasahāyo yaḥ prāptavāñ jayam uttamam ॥

न चास्य किंचिदप्राप्यं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु । त्रैलोक्यनाथो विष्णुः स यस्यासीत्साह्यकृत्सखा ॥

na cāsya kiṁ cid aprāpyaṁ manye lokeṣv api triṣu । trailokyanātho viṣṇuḥ sa yasyāsīt sāhyakr̥t sakhā ॥

धन्याश्च सर्व एवासन्ब्रह्मंस्ते मम पूर्वकाः । हिताय श्रेयसे चैव येषामासीज्जनार्दनः ॥

dhanyāś ca sarva evāsan brahmaṁs te mama pūrvakāḥ । hitāya śreyase caiva yeṣām āsīj janārdanaḥ ॥

तपसापि न दृश्यो हि भगवाँल्लोकपूजितः । यं दृष्टवन्तस्ते साक्षाच्छ्रीवत्साङ्कविभूषणम् ॥

tapasāpi na dr̥śyo hi bhagavām̐l lokapūjitaḥ । yaṁ dr̥ṣṭavantas te sākṣāc chrīvatsāṅkavibhūṣaṇam ॥

तेभ्यो धन्यतरश्चैव नारदः परमेष्ठिजः । न चाल्पतेजसमृषिं वेद्मि नारदमव्ययम् । श्वेतद्वीपं समासाद्य येन दृष्टः स्वयं हरिः ॥

tebhyo dhanyataraś caiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥ । na cālpatejasam r̥ṣiṁ vedmi nāradam avyayam । śvetadvīpaṁ samāsādya yena dr̥ṣṭaḥ svayaṁ hariḥ ॥

देवप्रसादानुगतं व्यक्तं तत्तस्य दर्शनम् । यद्दृष्टवांस्तदा देवमनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥

devaprasādānugataṁ vyaktaṁ tat tasya darśanam । yad dr̥ṣṭavāṁs tadā devam aniruddhatanau sthitam ॥

बदरीमाश्रमं यत्तु नारदः प्राद्रवत्पुनः । नरनारायणौ द्रष्टुं किं नु तत्कारणं मुने ॥

badarīm āśramaṁ yat tu nāradaḥ prādravat punaḥ । naranārāyaṇau draṣṭuṁ kiṁ nu tatkāraṇaṁ mune ॥

श्वेतद्वीपान्निवृत्तश्च नारदः परमेष्ठिजः । बदरीमाश्रमं प्राप्य समागम्य च तावृषी ॥

śvetadvīpān nivr̥ttaś ca nāradaḥ parameṣṭhijaḥ । badarīm āśramaṁ prāpya samāgamya ca tāv r̥ṣī ॥

कियन्तं कालमवसत्काः कथाः पृष्टवांश्च सः । श्वेतद्वीपादुपावृत्ते तस्मिन्वा सुमहात्मनि ॥

kiyantaṁ kālam avasat kāḥ kathāḥ pr̥ṣṭavāṁś ca saḥ । śvetadvīpād upāvr̥tte tasmin vā sumahātmani ॥

किमब्रूतां महात्मानौ नरनारायणावृषी । तदेतन्मे यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥

kim abrūtāṁ mahātmānau naranārāyaṇāv r̥ṣī । tad etan me yathātattvaṁ sarvam ākhyātum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase । yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām ॥

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दृष्ट्वा च हरिमव्ययम् । निवृत्तो नारदो राजंस्तरसा मेरुमागमत् । हृदयेनोद्वहन्भारं यदुक्तं परमात्मना ॥

prāpya śvetaṁ mahādvīpaṁ dr̥ṣṭvā ca harim avyayam । nivr̥tto nārado rājaṁs tarasā merum āgamat । hr̥dayenodvahan bhāraṁ yad uktaṁ paramātmanā ॥

पश्चादस्याभवद्राजन्नात्मनः साध्वसं महत् । यद्गत्वा दूरमध्वानं क्षेमी पुनरिहागतः ॥

paścād asyābhavad rājann ātmanaḥ sādhvasaṁ mahat । yad gatvā dūram adhvānaṁ kṣemī punar ihāgataḥ ॥

ततो मेरोः प्रचक्राम पर्वतं गन्धमादनम् । निपपात च खात्तूर्णं विशालां बदरीमनु ॥

tato meroḥ pracakrāma parvataṁ gandhamādanam । nipapāta ca khāt tūrṇaṁ viśālāṁ badarīm anu ॥

ततः स ददृशे देवौ पुराणावृषिसत्तमौ । तपश्चरन्तौ सुमहदात्मनिष्ठौ महाव्रतौ ॥

tataḥ sa dadr̥śe devau purāṇāv r̥ṣisattamau । tapaś carantau sumahad ātmaniṣṭhau mahāvratau ॥

तेजसाभ्यधिकौ सूर्यात्सर्वलोकविरोचनात् । श्रीवत्सलक्षणौ पूज्यौ जटामण्डलधारिणौ ॥

tejasābhyadhikau sūryāt sarvalokavirocanāt । śrīvatsalakṣaṇau pūjyau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau ॥

जालपादभुजौ तौ तु पादयोश्चक्रलक्षणौ । व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ तथा मुष्कचतुष्किणौ ॥

jālapādabhujau tau tu pādayoś cakralakṣaṇau । vyūḍhoraskau dīrghabhujau tathā muṣkacatuṣkiṇau ॥

षष्टिदन्तावष्टदंष्ट्रौ मेघौघसदृशस्वनौ । स्वास्यौ पृथुललाटौ च सुहनू सुभ्रुनासिकौ ॥

ṣaṣṭidantāv aṣṭadaṁṣṭrau meghaughasadr̥śasvanau । svāsyau pr̥thulalāṭau ca suhanū subhrunāsikau ॥

आतपत्रेण सदृशे शिरसी देवयोस्तयोः । एवं लक्षणसंपन्नौ महापुरुषसंज्ञितौ ॥

ātapatreṇa sadr̥śe śirasī devayos tayoḥ । evaṁ lakṣaṇasaṁpannau mahāpuruṣasaṁjñitau ॥

तौ दृष्ट्वा नारदो हृष्टस्ताभ्यां च प्रतिपूजितः । स्वागतेनाभिभाष्याथ पृष्टश्चानामयं तदा ॥

tau dr̥ṣṭvā nārado hr̥ṣṭas tābhyāṁ ca pratipūjitaḥ । svāgatenābhibhāṣyātha pr̥ṣṭaś cānāmayaṁ tadā ॥

बभूवान्तर्गतमतिर्निरीक्ष्य पुरुषोत्तमौ । सदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः ॥

babhūvāntargatamatir nirīkṣya puruṣottamau । sadogatās tatra ye vai sarvabhūtanamaskr̥tāḥ ॥

श्वेतद्वीपे मया दृष्टास्तादृशावृषिसत्तमौ । इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । उपोपविविशे तत्र पीठे कुशमये शुभे ॥

śvetadvīpe mayā dr̥ṣṭās tādr̥śāv r̥ṣisattamau । iti saṁcintya manasā kr̥tvā cābhipradakṣiṇam । upopaviviśe tatra pīṭhe kuśamaye śubhe ॥

ततस्तौ तपसां वासौ यशसां तेजसामपि । ऋषी शमदमोपेतौ कृत्वा पूर्वाह्णिकं विधिम् ॥

tatas tau tapasāṁ vāsau yaśasāṁ tejasām api । r̥ṣī śamadamopetau kr̥tvā pūrvāhṇikaṁ vidhim ॥

पश्चान्नारदमव्यग्रौ पाद्यार्घ्याभ्यां प्रपूज्य च । पीठयोश्चोपविष्टौ तौ कृतातिथ्याह्निकौ नृप ॥

paścān nāradam avyagrau pādyārghyābhyāṁ prapūjya ca । pīṭhayoś copaviṣṭau tau kr̥tātithyāhnikau nr̥pa ॥

तेषु तत्रोपविष्टेषु स देशोऽभिव्यराजत । आज्याहुतिमहाज्वालैर्यज्ञवाटोऽग्निभिर्यथा ॥

teṣu tatropaviṣṭeṣu sa deśo ’bhivyarājata । ājyāhutimahājvālair yajñavāṭo ’gnibhir yathā ॥

अथ नारायणस्तत्र नारदं वाक्यमब्रवीत् । सुखोपविष्टं विश्रान्तं कृतातिथ्यं सुखस्थितम् ॥

atha nārāyaṇas tatra nāradaṁ vākyam abravīt । sukhopaviṣṭaṁ viśrāntaṁ kr̥tātithyaṁ sukhasthitam ॥

अपीदानीं स भगवान्परमात्मा सनातनः । श्वेतद्वीपे त्वया दृष्ट आवयोः प्रकृतिः परा ॥

apīdānīṁ sa bhagavān paramātmā sanātanaḥ । śvetadvīpe tvayā dr̥ṣṭa āvayoḥ prakr̥tiḥ parā ॥

नारद उवाच । दृष्टो मे पुरुषः श्रीमान्विश्वरूपधरोऽव्ययः । सर्वे हि लोकास्तत्रस्थास्तथा देवाः सहर्षिभिः । अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्यन्सनातनौ ॥

nārada uvāca । dr̥ṣṭo me puruṣaḥ śrīmān viśvarūpadharo ’vyayaḥ । sarve hi lokās tatrasthās tathā devāḥ saharṣibhiḥ । adyāpi cainaṁ paśyāmi yuvāṁ paśyan sanātanau ॥

यैर्लक्षणैरुपेतः स हरिरव्यक्तरूपधृक् । तैर्लक्षणैरुपेतौ हि व्यक्तरूपधरौ युवाम् ॥

yair lakṣaṇair upetaḥ sa harir avyaktarūpadhr̥k । tair lakṣaṇair upetau hi vyaktarūpadharau yuvām ॥

दृष्टौ मया युवां तत्र तस्य देवस्य पार्श्वतः । इह चैवागतोऽस्म्यद्य विसृष्टः परमात्मना ॥

dr̥ṣṭau mayā yuvāṁ tatra tasya devasya pārśvataḥ । iha caivāgato ’smy adya visr̥ṣṭaḥ paramātmanā ॥

को हि नाम भवेत्तस्य तेजसा यशसा श्रिया । सदृशस्त्रिषु लोकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम् ॥

ko hi nāma bhavet tasya tejasā yaśasā śriyā । sadr̥śas triṣu lokeṣu r̥te dharmātmajau yuvām ॥

तेन मे कथितं पूर्वं नाम क्षेत्रज्ञसंज्ञितम् । प्रादुर्भावाश्च कथिता भविष्यन्ति हि ये यथा ॥

tena me kathitaṁ pūrvaṁ nāma kṣetrajñasaṁjñitam । prādurbhāvāś ca kathitā bhaviṣyanti hi ye yathā ॥

तत्र ये पुरुषाः श्वेताः पञ्चेन्द्रियविवर्जिताः । प्रतिबुद्धाश्च ते सर्वे भक्ताश्च पुरुषोत्तमम् ॥

tatra ye puruṣāḥ śvetāḥ pañcendriyavivarjitāḥ । pratibuddhāś ca te sarve bhaktāś ca puruṣottamam ॥

तेऽर्चयन्ति सदा देवं तैः सार्धं रमते च सः । प्रियभक्तो हि भगवान्परमात्मा द्विजप्रियः ॥

te ’rcayanti sadā devaṁ taiḥ sārdhaṁ ramate ca saḥ । priyabhakto hi bhagavān paramātmā dvijapriyaḥ ॥

रमते सोऽर्च्यमानो हि सदा भागवतप्रियः । विश्वभुक्सर्वगो देवो बान्धवो भक्तवत्सलः । स कर्ता कारणं चैव कार्यं चातिबलद्युतिः ॥

ramate so ’rcyamāno hi sadā bhāgavatapriyaḥ । viśvabhuk sarvago devo bāndhavo bhaktavatsalaḥ । sa kartā kāraṇaṁ caiva kāryaṁ cātibaladyutiḥ ॥

तपसा योज्य सोऽऽत्मानं श्वेतद्वीपात्परं हि यत् । तेज इत्यभिविख्यातं स्वयंभासावभासितम् ॥

tapasā yojya so ’’tmānaṁ śvetadvīpāt paraṁ hi yat । teja ity abhivikhyātaṁ svayaṁbhāsāvabhāsitam ॥

शान्तिः सा त्रिषु लोकेषु सिद्धानां भावितात्मनाम् । एतया शुभया बुद्ध्या नैष्ठिकं व्रतमास्थितः ॥

śāntiḥ sā triṣu lokeṣu siddhānāṁ bhāvitātmanām । etayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṁ vratam āsthitaḥ ॥

न तत्र सूर्यस्तपति न सोमोऽभिविराजते । न वायुर्वाति देवेशे तपश्चरति दुश्चरम् ॥

na tatra sūryas tapati na somo ’bhivirājate । na vāyur vāti deveśe tapaś carati duścaram ॥

वेदीमष्टतलोत्सेधां भूमावास्थाय विश्वभुक् । एकपादस्थितो देव ऊर्ध्वबाहुरुदङ्मुखः । साङ्गानावर्तयन्वेदांस्तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥

vedīm aṣṭatalotsedhāṁ bhūmāv āsthāya viśvabhuk । ekapādasthito deva ūrdhvabāhur udaṅmukhaḥ । sāṅgān āvartayan vedāṁs tapas tepe suduścaram ॥

यद्ब्रह्मा ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्च यत् । शेषाश्च विबुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षसाः ॥

yad brahmā r̥ṣayaś caiva svayaṁ paśupatiś ca yat । śeṣāś ca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ ॥

नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्षयश्च ये । हव्यं कव्यं च सततं विधिपूर्वं प्रयुञ्जते । कृत्स्नं तत्तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठति ॥

nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarṣayaś ca ye । havyaṁ kavyaṁ ca satataṁ vidhipūrvaṁ prayuñjate । kr̥tsnaṁ tat tasya devasya caraṇāv upatiṣṭhati ॥

याः क्रियाः संप्रयुक्तास्तु एकान्तगतबुद्धिभिः । ताः सर्वाः शिरसा देवः प्रतिगृह्णाति वै स्वयम् ॥

yāḥ kriyāḥ saṁprayuktās tu ekāntagatabuddhibhiḥ । tāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ pratigr̥hṇāti vai svayam ॥

न तस्यान्यः प्रियतरः प्रतिबुद्धैर्महात्मभिः । विद्यते त्रिषु लोकेषु ततोऽस्म्यैकान्तिकं गतः । इह चैवागतस्तेन विसृष्टः परमात्मना ॥

na tasyānyaḥ priyataraḥ pratibuddhair mahātmabhiḥ । vidyate triṣu lokeṣu tato ’smy aikāntikaṁ gataḥ । iha caivāgatas tena visr̥ṣṭaḥ paramātmanā ॥

एवं मे भगवान्देवः स्वयमाख्यातवान्हरिः । आसिष्ये तत्परो भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यशः ॥

evaṁ me bhagavān devaḥ svayam ākhyātavān hariḥ । āsiṣye tatparo bhūtvā yuvābhyāṁ saha nityaśaḥ ॥