Adhyāya 32

वैशंपायन उवाच । तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् । तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tūṣṇīṁbhūtaṁ tu rājānaṁ śocamānaṁ yudhiṣṭhiram । tapasvī dharmatattvajñaḥ kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt ॥

प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन । धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मानुवर्तनम् ॥

prajānāṁ pālanaṁ dharmo rājñāṁ rājīvalocana । dharmaḥ pramāṇaṁ lokasya nityaṁ dharmānuvartanam ॥

अनुतिष्ठस्व वै राजन्पितृपैतामहं पदम् । ब्राह्मणेषु च यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः ॥

anutiṣṭhasva vai rājan pitr̥paitāmahaṁ padam । brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ ॥

तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ । तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता ॥

tat pramāṇaṁ pramāṇānāṁ śāśvataṁ bharatarṣabha । tasya dharmasya kr̥tsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā ॥

तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः । स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः ॥

tathā yaḥ pratihanty asya śāsanaṁ viṣaye naraḥ । sa bāhubhyāṁ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ ॥

प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः । भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वापि कश्चन । पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेद्घातयेत वा ॥

pramāṇam apramāṇaṁ yaḥ kuryān mohavaśaṁ gataḥ । bhr̥tyo vā yadi vā putras tapasvī vāpi kaś cana । pāpān sarvair upāyais tān niyacched ghātayeta vā ॥

अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्बिषम् । धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा ॥

ato ’nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam । dharmaṁ vinaśyamānaṁ hi yo na rakṣet sa dharmahā ॥

ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः । स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किं नु शोचसि पाण्डव । राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः ॥

te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ । svadharme vartamānas tvaṁ kiṁ nu śocasi pāṇḍava । rājā hi hanyād dadyāc ca prajā rakṣec ca dharmataḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । न तेऽभिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन । अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मभृतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । na te ’bhiśaṅke vacanaṁ yad bravīṣi tapodhana । aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmabhr̥tāṁ vara ॥

मया ह्यवध्या बहवो घातिता राज्यकारणात् । तान्यकार्याणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च तपन्ति च ॥

mayā hy avadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt । tāny akāryāṇi me brahman dahanti ca tapanti ca ॥

व्यास उवाच । ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वापि भारत । हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम् ॥

vyāsa uvāca । īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata । haṭho vā vartate loke karmajaṁ vā phalaṁ smr̥tam ॥

ईश्वरेण नियुक्ता हि साध्वसाधु च पार्थिव । कुर्वन्ति पुरुषाः कर्म फलमीश्वरगामि तत् ॥

īśvareṇa niyuktā hi sādhv asādhu ca pārthiva । kurvanti puruṣāḥ karma phalam īśvaragāmi tat ॥

यथा हि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने । छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन ॥

yathā hi puruṣaś chindyād vr̥kṣaṁ paraśunā vane । chettur eva bhavet pāpaṁ paraśor na kathaṁ cana ॥

अथ वा तदुपादानात्प्राप्नुयुः कर्मणः फलम् । दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥

atha vā tad upādānāt prāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalam । daṇḍaśastrakr̥taṁ pāpaṁ puruṣe tan na vidyate ॥

न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन फलं कृतम् । प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय ॥

na caitad iṣṭaṁ kaunteya yad anyena phalaṁ kr̥tam । prāpnuyād iti tasmāc ca īśvare tan niveśaya ॥

अथ वा पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः । न परं विद्यते तस्मादेवमन्यच्छुभं कुरु ॥

atha vā puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ । na paraṁ vidyate tasmād evam anyac chubhaṁ kuru ॥

न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टात्प्रतिनिवर्तते । दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥

na hi kaś cit kva cid rājan diṣṭāt pratinivartate । daṇḍaśastrakr̥taṁ pāpaṁ puruṣe tan na vidyate ॥

यदि वा मन्यसे राजन्हठे लोकं प्रतिष्ठितम् । एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति ॥

yadi vā manyase rājan haṭhe lokaṁ pratiṣṭhitam । evam apy aśubhaṁ karma na bhūtaṁ na bhaviṣyati ॥

अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या शुभपापयोः । अभिपन्नतमं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम् ॥

athābhipattir lokasya kartavyā śubhapāpayoḥ । abhipannatamaṁ loke rājñām udyatadaṇḍanam ॥

अथापि लोके कर्माणि समावर्तन्त भारत । शुभाशुभफलं चेमे प्राप्नुवन्तीति मे मतिः ॥

athāpi loke karmāṇi samāvartanta bhārata । śubhāśubhaphalaṁ ceme prāpnuvantīti me matiḥ ॥

एवं सत्यं शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम् । त्यज तद्राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथाः ॥

evaṁ satyaṁ śubhādeśaṁ karmaṇas tat phalaṁ dhruvam । tyaja tad rājaśārdūla maivaṁ śoke manaḥ kr̥thāḥ ॥

स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत । एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः ॥

svadharme vartamānasya sāpavāde ’pi bhārata । evam ātmaparityāgas tava rājan na śobhanaḥ ॥

विहितानीह कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मिणाम् । शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत् ॥

vihitānīha kaunteya prāyaścittāni karmiṇām । śarīravāṁs tāni kuryād aśarīraḥ parābhavet ॥

तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं चरिष्यसि । प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्तासि भारत ॥

tad rājañ jīvamānas tvaṁ prāyaścittaṁ cariṣyasi । prāyaścittam akr̥tvā tu pretya taptāsi bhārata ॥