Adhyāya 316

भीष्म उवाच । एतस्मिन्नन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत् । शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्वक्तुमीप्सितान् ॥

bhīṣma uvāca । etasminn antare śūnye nāradaḥ samupāgamat । śukaṁ svādhyāyanirataṁ vedārthān vaktum īpsitān ॥

देवर्षिं तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम् । अर्घ्यपूर्वेण विधिना वेदोक्तेनाभ्यपूजयत् ॥

devarṣiṁ tu śuko dr̥ṣṭvā nāradaṁ samupasthitam । arghyapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat ॥

नारदोऽथाब्रवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर । केन त्वां श्रेयसा तात योजयामीति हृष्टवत् ॥

nārado ’thābravīt prīto brūhi brahmavidāṁ vara । kena tvāṁ śreyasā tāta yojayāmīti hr̥ṣṭavat ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत । अस्मिँल्लोके हितं यत्स्यात्तेन मां योक्तुमर्हसि ॥

nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata । asmim̐l loke hitaṁ yat syāt tena māṁ yoktum arhasi ॥

नारद उवाच । तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम् । सनत्कुमारो भगवानिदं वचनमब्रवीत् ॥

nārada uvāca । tattvaṁ jijñāsatāṁ pūrvam r̥ṣīṇāṁ bhāvitātmanām । sanatkumāro bhagavān idaṁ vacanam abravīt ॥

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥

nāsti vidyāsamaṁ cakṣur nāsti vidyāsamaṁ tapaḥ । nāsti rāgasamaṁ duḥkhaṁ nāsti tyāgasamaṁ sukham ॥

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥

nivr̥ttiḥ karmaṇaḥ pāpāt satataṁ puṇyaśīlatā । sadvr̥ttiḥ samudācāraḥ śreya etad anuttamam ॥

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय सङ्गो वै दुःखलक्षणम् ॥

mānuṣyam asukhaṁ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati । nālaṁ sa duḥkhamokṣāya saṅgo vai duḥkhalakṣaṇam ॥

सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिह चामुत्र चाश्नुते ॥

saktasya buddhiś calati mohajālavivardhinī । mohajālāvr̥to duḥkham iha cāmutra cāśnute ॥

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥

sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ । kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārtham udyatau ॥

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥

nityaṁ krodhāt tapo rakṣec chriyaṁ rakṣeta matsarāt । vidyāṁ mānāvamānābhyām ātmānaṁ tu pramādataḥ ॥

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम् ॥

ānr̥śaṁsyaṁ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṁ balam । ātmajñānaṁ paraṁ jñānaṁ na satyād vidyate param ॥

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं भवेत् । यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम ॥

satyasya vacanaṁ śreyaḥ satyād api hitaṁ bhavet । yad bhūtahitam atyantam etat satyaṁ mataṁ mama ॥

सर्वारम्भफलत्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः । येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः ॥

sarvārambhaphalatyāgī nirāśīr niṣparigrahaḥ । yena sarvaṁ parityaktaṁ sa vidvān sa ca paṇḍitaḥ ॥

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह । असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः ॥

indriyair indriyārthebhyaś caraty ātmavaśair iha । asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ ॥

आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च । स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति ॥

ātmabhūtair atadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca । sa vimuktaḥ paraṁ śreyo nacireṇādhigacchati ॥

अदर्शनमसंस्पर्शस्तथासंभाषणं सदा । यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम् ॥

adarśanam asaṁsparśas tathāsaṁbhāṣaṇaṁ sadā । yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param ॥

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् । नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥

na hiṁsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret । nedaṁ janma samāsādya vairaṁ kurvīta kena cit ॥

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशीष्ट्वमचापलम् । एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः ॥

ākiṁcanyaṁ susaṁtoṣo nirāśīṣṭvam acāpalam । etad āhuḥ paraṁ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ ॥

परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः । अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम् ॥

parigrahaṁ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ । aśokaṁ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cābhayam ॥

निरामिषा न शोचन्ति त्यजेहामिषमात्मनः । परित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे ॥

nirāmiṣā na śocanti tyajehāmiṣam ātmanaḥ । parityajyāmiṣaṁ saumya duḥkhatāpād vimokṣyase ॥

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना । अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥

taponityena dāntena muninā saṁyatātmanā । ajitaṁ jetukāmena bhāvyaṁ saṅgeṣv asaṅginā ॥

गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा । ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् ॥

guṇasaṅgeṣv anāsakta ekacaryārataḥ sadā । brāhmaṇo nacirād eva sukham āyāty anuttamam ॥

द्वंद्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः । विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति ॥

dvaṁdvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ । viddhi prajñānatr̥ptaṁ taṁ jñānatr̥pto na śocati ॥

शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् । अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः ॥

śubhair labhati devatvaṁ vyāmiśrair janma mānuṣam । aśubhaiś cāpy adhojanma karmabhir labhate ’vaśaḥ ॥

तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः । संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे ॥

tatra mr̥tyujarāduḥkhaiḥ satataṁ samabhidrutaḥ । saṁsāre pacyate jantus tat kathaṁ nāvabudhyase ॥

अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥

ahite hitasaṁjñas tvam adhruve dhruvasaṁjñakaḥ । anarthe cārthasaṁjñas tvaṁ kimarthaṁ nāvabudhyase ॥

संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतन्तुभिरात्मजैः । कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥

saṁveṣṭyamānaṁ bahubhir mohatantubhir ātmajaiḥ । kośakāravad ātmānaṁ veṣṭayan nāvabudhyase ॥

अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः । कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् ॥

alaṁ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ । kr̥mir hi kośakāras tu badhyate svaparigrahāt ॥

पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥

putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ । saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva ॥

महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान् । स्नेहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान् ॥

mahājālasamākr̥ṣṭān sthale matsyān ivoddhr̥tān । snehajālasamākr̥ṣṭān paśya jantūn suduḥkhitān ॥

कुटुम्बं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयाः । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम् ॥

kuṭumbaṁ putradāraṁ ca śarīraṁ dravyasaṁcayāḥ । pārakyam adhruvaṁ sarvaṁ kiṁ svaṁ sukr̥taduṣkr̥tam ॥

यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्ठसि ॥

yadā sarvaṁ parityajya gantavyam avaśena te । anarthe kiṁ prasaktas tvaṁ svam arthaṁ nānutiṣṭhasi ॥

अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम् । तमःकान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥

aviśrāntam anālambam apātheyam adaiśikam । tamaḥkāntāram adhvānaṁ katham eko gamiṣyasi ॥

न हि त्वा प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वा यास्यन्तमनुयास्यति ॥

na hi tvā prasthitaṁ kaś cit pr̥ṣṭhato ’nugamiṣyati । sukr̥taṁ duṣkr̥taṁ ca tvā yāsyantam anuyāsyati ॥

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥

vidyā karma ca śauryaṁ ca jñānaṁ ca bahuvistaram । arthārtham anusāryante siddhārthas tu vimucyate ॥

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥

nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ । chittvaināṁ sukr̥to yānti naināṁ chindanti duṣkr̥taḥ ॥

रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम् ॥

rūpakūlāṁ manaḥsrotāṁ sparśadvīpāṁ rasāvahām । gandhapaṅkāṁ śabdajalāṁ svargamārgadurāvahām ॥

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यवटाकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावा नदीं तरेत् ॥

kṣamāritrāṁ satyamayīṁ dharmasthairyavaṭākarām । tyāgavātādhvagāṁ śīghrāṁ buddhināvā nadīṁ taret ॥

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥

tyaja dharmam adharmaṁ ca ubhe satyānr̥te tyaja । ubhe satyānr̥te tyaktvā yena tyajasi taṁ tyaja ॥

त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया । उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात् ॥

tyaja dharmam asaṁkalpād adharmaṁ cāpy ahiṁsayā । ubhe satyānr̥te buddhyā buddhiṁ paramaniścayāt ॥

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् । चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥

asthisthūṇaṁ snāyuyutaṁ māṁsaśoṇitalepanam । carmāvanaddhaṁ durgandhi pūrṇaṁ mūtrapurīṣayoḥ ॥

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् । रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज ॥

jarāśokasamāviṣṭaṁ rogāyatanam āturam । rajasvalam anityaṁ ca bhūtāvāsaṁ samutsr̥ja ॥

इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् । महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु यत् ॥

idaṁ viśvaṁ jagat sarvam ajagac cāpi yad bhavet । mahābhūtātmakaṁ sarvaṁ mahad yat paramāṇu yat ॥

इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा । इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥

indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṁ rajas tathā । ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṁjñakaḥ ॥

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः । पञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ॥

sarvair ihendriyārthaiś ca vyaktāvyaktair hi saṁhitaḥ । pañcaviṁśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ ॥

एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते । त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा ॥

etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumān ity abhidhīyate । trivargo ’tra sukhaṁ duḥkhaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ tathā ॥

य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ । पाराशर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन ॥

ya idaṁ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau । pārāśaryeha boddhavyaṁ jñānānāṁ yac ca kiṁ cana ॥

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः । अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥

indriyair gr̥hyate yad yat tat tad vyaktam iti sthitiḥ । avyaktam iti vijñeyaṁ liṅgagrāhyam atīndriyam ॥

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥

indriyair niyatair dehī dhārābhir iva tarpyate । loke vitatam ātmānaṁ lokaṁ cātmani paśyati ॥

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥

parāvaradr̥śaḥ śaktir jñānavelāṁ na paśyati । paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā ॥

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान् । लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते ॥

brahmabhūtasya saṁyogo nāśubhenopapadyate । jñānena vividhān kleśān ativr̥ttasya mohajān । loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate ॥

अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम् । अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित् ॥

anādinidhanaṁ jantum ātmani sthitam avyayam । akartāram amūrtaṁ ca bhagavān āha tīrthavit ॥

यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः । स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा ॥

yo jantuḥ svakr̥tais tais taiḥ karmabhir nityaduḥkhitaḥ । sa duḥkhapratighātārthaṁ hanti jantūn anekadhā ॥

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु । तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः ॥

tataḥ karma samādatte punar anyan navaṁ bahu । tapyate ’tha punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ ॥

अजस्रमेव मोहार्तो दुःखेषु सुखसंज्ञितः । बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा ॥

ajasram eva mohārto duḥkheṣu sukhasaṁjñitaḥ । badhyate mathyate caiva karmabhir manthavat sadā ॥

ततो निवृत्तो बन्धात्स्वात्कर्मणामुदयादिह । परिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः ॥

tato nivr̥tto bandhāt svāt karmaṇām udayād iha । paribhramati saṁsāraṁ cakravad bahuvedanaḥ ॥

स त्वं निवृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः । सर्ववित्सर्वजित्सिद्धो भव भावविवर्जितः ॥

sa tvaṁ nivr̥ttabandhas tu nivr̥ttaś cāpi karmataḥ । sarvavit sarvajit siddho bhava bhāvavivarjitaḥ ॥

संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात् । संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम् ॥

saṁyamena navaṁ bandhaṁ nivartya tapaso balāt । saṁprāptā bahavaḥ siddhim apy abādhāṁ sukhodayām ॥