Adhyāya 317

नारद उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम् । निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते ॥

nārada uvāca । aśokaṁ śokanāśārthaṁ śāstraṁ śāntikaraṁ śivam । niśamya labhate buddhiṁ tāṁ labdhvā sukham edhate ॥

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca । divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam ॥

तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे । तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम् ॥

tasmād aniṣṭanāśārtham itihāsaṁ nibodha me । tiṣṭhate ced vaśe buddhir labhate śokanāśanam ॥

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः ॥

aniṣṭasaṁprayogāc ca viprayogāt priyasya ca । manuṣyā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ ॥

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत् । ताननाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते ॥

dravyeṣu samatīteṣu ye guṇās tān na cintayet । tān anādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate ॥

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते । अनिष्टवद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥

doṣadarśī bhavet tatra yatra rāgaḥ pravartate । aniṣṭavad dhitaṁ paśyet tathā kṣipraṁ virajyate ॥

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥

nārtho na dharmo na yaśo yo ’tītam anuśocati । apy abhāvena yujyeta tac cāsya na nivartate ॥

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥

guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca । sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṁ hi vidyate ॥

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥

mr̥taṁ vā yadi vā naṣṭaṁ yo ’tītam anuśocati । duḥkhena labhate duḥkhaṁ dvāv anarthau prapadyate ॥

नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम् । सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते ॥

nāśru kurvanti ye buddhyā dr̥ṣṭvā lokeṣu saṁtatim । samyak prapaśyataḥ sarvaṁ nāśrukarmopapadyate ॥

दुःखोपघाते शारीरे मानसे वाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत् ॥

duḥkhopaghāte śārīre mānase vāpy upasthite । yasmin na śakyate kartuṁ yatnas tan nānucintayet ॥

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥

bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet । cintyamānaṁ hi na vyeti bhūyaś cāpi pravardhate ॥

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥

prajñayā mānasaṁ duḥkhaṁ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ । etad vijñānasāmarthyaṁ na bālaiḥ samatām iyāt ॥

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः । आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥

anityaṁ yauvanaṁ rūpaṁ jīvitaṁ dravyasaṁcayaḥ । ārogyaṁ priyasaṁvāso gr̥dhyet tatra na paṇḍitaḥ ॥

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥

na jānapadikaṁ duḥkham ekaḥ śocitum arhati । aśocan pratikurvīta yadi paśyed upakramam ॥

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥

sukhād bahutaraṁ duḥkhaṁ jīvite nātra saṁśayaḥ । snigdhatvaṁ cendriyārtheṣu mohān maraṇam apriyam ॥

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाप्युभयं नरः । अभ्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः ॥

parityajati yo duḥkhaṁ sukhaṁ vāpy ubhayaṁ naraḥ । abhyeti brahma so ’tyantaṁ na taṁ śocanti paṇḍitāḥ ॥

दुःखमर्था हि त्यज्यन्ते पालने न च ते सुखाः । दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥

duḥkham arthā hi tyajyante pālane na ca te sukhāḥ । duḥkhena cādhigamyante nāśam eṣāṁ na cintayet ॥

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः । अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥

anyām anyāṁ dhanāvasthāṁ prāpya vaiśeṣikīṁ narāḥ । atr̥ptā yānti vidhvaṁsaṁ saṁtoṣaṁ yānti paṇḍitāḥ ॥

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ । saṁyogā viprayogāntā maraṇāntaṁ hi jīvitam ॥

अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् । तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः ॥

anto nāsti pipāsāyās tuṣṭis tu paramaṁ sukham । tasmāt saṁtoṣam eveha dhanaṁ paśyanti paṇḍitāḥ ॥

निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति । स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत् ॥

nimeṣamātram api hi vayo gacchan na tiṣṭhati । svaśarīreṣv anityeṣu nityaṁ kim anucintayet ॥

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा तमसः परम् । न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥

bhūteṣv abhāvaṁ saṁcintya ye buddhvā tamasaḥ param । na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṁ gatim ॥

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् । व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥

saṁcinvānakam evainaṁ kāmānām avitr̥ptakam । vyāghraḥ paśum ivāsādya mr̥tyur ādāya gacchati ॥

अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे । अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥

athāpy upāyaṁ saṁpaśyed duḥkhasya parimokṣaṇe । aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet ॥

शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च । नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाधनस्य वा ॥

śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca । nopabhogāt paraṁ kiṁ cid dhanino vādhanasya vā ॥

प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखमनामयम् । विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः ॥

prāk saṁprayogād bhūtānāṁ nāsti duḥkham anāmayam । viprayogāt tu sarvasya na śocet prakr̥tisthitaḥ ॥

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा । चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया ॥

dhr̥tyā śiśnodaraṁ rakṣet pāṇipādaṁ ca cakṣuṣā । cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṁ ca vidyayā ॥

प्रणयं प्रतिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च । विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः ॥

praṇayaṁ pratisaṁhr̥tya saṁstuteṣv itareṣu ca । vicared asamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ ॥

अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः । आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत् ॥

adhyātmaratir āsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ । ātmanaiva sahāyena yaś caret sa sukhī bhavet ॥