Adhyāya 315

भीष्म उवाच । एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः । अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा ॥

bhīṣma uvāca । etac chrutvā guror vākyaṁ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ । anyonyaṁ hr̥ṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā ॥

उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम् । तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत् ॥

uktāḥ smo yad bhagavatā tadātvāyatisaṁhitam । tan no manasi saṁrūḍhaṁ kariṣyāmas tathā ca tat ॥

अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः । विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः ॥

anyonyaṁ ca sabhājyaivaṁ suprītamanasaḥ punaḥ । vijñāpayanti sma guruṁ punar vākyaviśāradāḥ ॥

शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने । वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो ॥

śailād asmān mahīṁ gantuṁ kāṅkṣitaṁ no mahāmune । vedān anekadhā kartuṁ yadi te rucitaṁ vibho ॥

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥

śiṣyāṇāṁ vacanaṁ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ । pratyuvāca tato vākyaṁ dharmārthasahitaṁ hitam ॥

क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते । अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम् ॥

kṣitiṁ vā devalokaṁ vā gamyatāṁ yadi rocate । apramādaś ca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam ॥

तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना । जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च ॥

te ’nujñātās tataḥ sarve guruṇā satyavādinā । jagmuḥ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā vyāsaṁ mūrdhnābhivādya ca ॥

अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन् । संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा ॥

avatīrya mahīṁ te ’tha cāturhotram akalpayan । saṁyājayanto viprāṁś ca rājanyāṁś ca viśas tathā ॥

पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः । याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ॥

pūjyamānā dvijair nityaṁ modamānā gr̥he ratāḥ । yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ ॥

अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत् ॥

avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān । tūṣṇīṁ dhyānaparo dhīmān ekānte samupāviśat ॥

तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः । अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा ॥

taṁ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ । athainam abravīt kāle madhurākṣarayā girā ॥

भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते । एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव ॥

bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate । eko dhyānaparas tūṣṇīṁ kim āsse cintayann iva ॥

ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते । रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा ॥

brahmaghoṣair virahitaḥ parvato ’yaṁ na śobhate । rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā ॥

न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः । देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिनिराकृतः ॥

na bhrājate yathāpūrvaṁ niṣādānām ivālayaḥ । devarṣigaṇajuṣṭo ’pi vedadhvaninirākr̥taḥ ॥

ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः । विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा ॥

r̥ṣayaś ca hi devāś ca gandharvāś ca mahaujasaḥ । vimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण ॥

nāradasya vacaḥ śrutvā kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt । maharṣe yat tvayā proktaṁ vedavādavicakṣaṇa ॥

एतन्मनोनुकूलं मे भवानर्हति भाषितुम् । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली ॥

etan manonukūlaṁ me bhavān arhati bhāṣitum । sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī ॥

त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् । तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते ॥

triṣu lokeṣu yad vr̥ttaṁ sarvaṁ tava mate sthitam । tad ājñāpaya viprarṣe brūhi kiṁ karavāṇi te ॥

यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर । वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः ॥

yan mayā samanuṣṭheyaṁ brahmarṣe tad udāhara । viyuktasyeha śiṣyair me nātihr̥ṣṭam idaṁ manaḥ ॥

नारद उवाच । अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् । मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम् ॥

nārada uvāca । anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṁ malam । malaṁ pr̥thivyā vāhīkāḥ strīṇāṁ kautūhalaṁ malam ॥

अधीयतां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमता । विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः ॥

adhīyatāṁ bhavān vedān sārdhaṁ putreṇa dhīmatā । vidhunvan brahmaghoṣeṇa rakṣobhayakr̥taṁ tamaḥ ॥

भीष्म उवाच । नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् । तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः ॥

bhīṣma uvāca । nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit । tathety uvāca saṁhr̥ṣṭo vedābhyāse dr̥ḍhavrataḥ ॥

शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् । स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकानापूरयन्निव ॥

śukena saha putreṇa vedābhyāsam athākarot । svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokān āpūrayann iva ॥

तयोरभ्यसतोरेवं नानाधर्मप्रवादिनोः । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ॥

tayor abhyasator evaṁ nānādharmapravādinoḥ । vāto ’timātraṁ pravavau samudrānilavejitaḥ ॥

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥

tato ’nadhyāya iti taṁ vyāsaḥ putram avārayat । śuko vāritamātras tu kautūhalasamanvitaḥ ॥

अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम् ॥

apr̥cchat pitaraṁ brahman kuto vāyur abhūd ayam । ākhyātum arhati bhavān vāyoḥ sarvaṁ viceṣṭitam ॥

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

śukasyaitad vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ । anadhyāyanimitte ’sminn idaṁ vacanam abravīt ॥

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः ॥

divyaṁ te cakṣur utpannaṁ svasthaṁ te nirmalaṁ manaḥ । tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ ॥

आदर्शे स्वामिव छायां पश्यस्यात्मानमात्मना । न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्या समनुचिन्तय ॥

ādarśe svām iva chāyāṁ paśyasy ātmānam ātmanā । nyasyātmani svayaṁ vedān buddhyā samanucintaya ॥

देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः । द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः ॥

devayānacaro viṣṇoḥ pitr̥yānaś ca tāmasaḥ । dvāv etau pretya panthānau divaṁ cādhaś ca gacchataḥ ॥

पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः । सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः ॥

pr̥thivyām antarikṣe ca yatra saṁvānti vāyavaḥ । saptaite vāyumārgā vai tān nibodhānupūrvaśaḥ ॥

तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः । तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ॥

tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvan mahābalāḥ । teṣām apy abhavat putraḥ samāno nāma durjayaḥ ॥

उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः । अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि ततः परम् ॥

udānas tasya putro ’bhūd vyānas tasyābhavat sutaḥ । apānaś ca tato jñeyaḥ prāṇaś cāpi tataḥ param ॥

अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः । पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥

anapatyo ’bhavat prāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ । pr̥thak karmāṇi teṣāṁ tu pravakṣyāmi yathātatham ॥

प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् । प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥

prāṇināṁ sarvato vāyuś ceṣṭā vartayate pr̥thak । prāṇanāc caiva bhūtānāṁ prāṇa ity abhidhīyate ॥

प्रेरयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः । प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः ॥

prerayaty abhrasaṁghātān dhūmajāṁś coṣmajāṁś ca yaḥ । prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so ’nilaḥ ॥

अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः । आवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन् ॥

ambare sneham abhrebhyas taḍidbhyaś cottamadyutiḥ । āvaho nāma saṁvāti dvitīyaḥ śvasano nadan ॥

उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः । अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः ॥

udayaṁ jyotiṣāṁ śaśvat somādīnāṁ karoti yaḥ । antardeheṣu codānaṁ yaṁ vadanti maharṣayaḥ ॥

यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम् । उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः ॥

yaś caturbhyaḥ samudrebhyo vāyur dhārayate jalam । uddhr̥tyādadate cāpo jīmūtebhyo ’mbare ’nilaḥ ॥

योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति । उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्त्रितीयः स सदागतिः ॥

yo ’dbhiḥ saṁyojya jīmūtān parjanyāya prayacchati । udvaho nāma varṣiṣṭhas tritīyaḥ sa sadāgatiḥ ॥

समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग्घनाः । वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः ॥

samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pr̥thag ghanāḥ । varṣamokṣakr̥tārambhās te bhavanti ghanāghanāḥ ॥

संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः । रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वमुपयान्ति च ॥

saṁhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṁ nadāḥ । rakṣaṇārthāya saṁbhūtā meghatvam upayānti ca ॥

योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा । चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः ॥

yo ’sau vahati devānāṁ vimānāni vihāyasā । caturthaḥ saṁvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ ॥

येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान् । वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः ॥

yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasān । vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ ॥

दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान् । पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ॥

dāruṇotpātasaṁcāro nabhasaḥ stanayitnumān । pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ ॥

यस्मिन्पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहायसा । पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति ॥

yasmin pāriplave divyā vahanty āpo vihāyasā । puṇyaṁ cākāśagaṅgāyās toyaṁ viṣṭabhya tiṣṭhati ॥

दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः । योनिरंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा ॥

dūrāt pratihato yasminn ekaraśmir divākaraḥ । yonir aṁśusahasrasya yena bhāti vasuṁdharā ॥

यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च । षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जवतां वरः ॥

yasmād āpyāyate somo nidhir divyo ’mr̥tasya ca । ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyur javatāṁ varaḥ ॥

सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽन्तकाले निरस्यति । यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ ॥

sarvaprāṇabhr̥tāṁ prāṇān yo ’ntakāle nirasyati । yasya vartmānuvartete mr̥tyuvaivasvatāv ubhau ॥

सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया । ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते ॥

samyag anvīkṣatāṁ buddhyā śāntayādhyātmanityayā । dhyānābhyāsābhirāmāṇāṁ yo ’mr̥tatvāya kalpate ॥

यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः ॥

yaṁ samāsādya vegena diśām antaṁ prapedire । dakṣasya daśa putrāṇāṁ sahasrāṇi prajāpateḥ ॥

येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते । परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः ॥

yena sr̥ṣṭaḥ parābhūto yāty eva na nivartate । parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ ॥

एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः । अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः ॥

evam ete ’diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ । anāramantaḥ saṁvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ ॥

एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः । कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता ॥

etat tu mahad āścaryaṁ yad ayaṁ parvatottamaḥ । kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā ॥

विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः । सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा ॥

viṣṇor niḥśvāsavāto ’yaṁ yadā vegasamīritaḥ । sahasodīryate tāta jagat pravyathate tadā ॥

तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति । वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत् ॥

tasmād brahmavido brahma nādhīyante ’tivāyati । vāyor vāyubhayaṁ hy uktaṁ brahma tatpīḍitaṁ bhavet ॥

एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः । उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामयात्तदा ॥

etāvad uktvā vacanaṁ parāśarasutaḥ prabhuḥ । uktvā putram adhīṣveti vyomagaṅgām ayāt tadā ॥