Who speaks here याज्ञवल्क्य yājñavalkya
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §315–317 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
याज्ञवल्क्य उवाच । न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशां पते । गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥
yājñavalkya uvāca । na śakyo nirguṇas tāta guṇīkartuṁ viśāṁ pate । guṇavāṁś cāpy aguṇavān yathātattvaṁ nibodha me ॥
गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा । प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥
guṇair hi guṇavān eva nirguṇaś cāguṇas tathā । prāhur evaṁ mahātmāno munayas tattvadarśinaḥ ॥
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते । उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥
guṇasvabhāvas tv avyakto guṇān evābhivartate । upayuṅkte ca tān eva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ ॥
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञः स्वभावतः । न मत्तः परमस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥
avyaktas tu na jānīte puruṣo jñaḥ svabhāvataḥ । na mattaḥ param astīti nityam evābhimanyate ॥
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् । नित्यत्वादक्षरत्वाच्च क्षराणां तत्त्वतोऽन्यथा ॥
anena kāraṇenaitad avyaktaṁ syād acetanam । nityatvād akṣaratvāc ca kṣarāṇāṁ tattvato ’nyathā ॥
यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनः । यदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तमिहोच्यते ॥
yadājñānena kurvīta guṇasargaṁ punaḥ punaḥ । yadātmānaṁ na jānīte tadāvyaktam ihocyate ॥
कर्तृत्वाच्चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथोच्यते । कर्तृत्वाच्चैव योनीनां योनिधर्मा तथोच्यते ॥
kartr̥tvāc cāpi tattvānāṁ tattvadharmī tathocyate । kartr̥tvāc caiva yonīnāṁ yonidharmā tathocyate ॥
कर्तृत्वात्प्रकृतीनां तु तथा प्रकृतिधर्मिता । कर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मी तथोच्यते ॥
kartr̥tvāt prakr̥tīnāṁ tu tathā prakr̥tidharmitā । kartr̥tvāc cāpi bījānāṁ bījadharmī tathocyate ॥
गुणानां प्रसवत्वाच्च तथा प्रसवधर्मवान् । कर्तृत्वात्प्रलयानां च तथा प्रलयधर्मिता ॥
guṇānāṁ prasavatvāc ca tathā prasavadharmavān । kartr̥tvāt pralayānāṁ ca tathā pralayadharmitā ॥
बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च । उपेक्षकत्वादन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥
bījatvāt prakr̥titvāc ca pralayatvāt tathaiva ca । upekṣakatvād anyatvād abhimānāc ca kevalam ॥
मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराः । अनित्यं नित्यमव्यक्तमेवमेतद्धि शुश्रुम ॥
manyante yatayaḥ śuddhā adhyātmavigatajvarāḥ । anityaṁ nityam avyaktam evam etad dhi śuśruma ॥
अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषस्तथा । सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥
avyaktaikatvam ity āhur nānātvaṁ puruṣas tathā । sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṁ jñānam āsthitāḥ ॥
अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः । यथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्धि जायते ॥
anyaḥ sa puruṣo ’vyaktas tv adhruvo dhruvasaṁjñakaḥ । yathā muñja iṣīkāyās tathaivaitad dhi jāyate ॥
अन्यं च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा । न चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥
anyaṁ ca maśakaṁ vidyād anyac codumbaraṁ tathā । na codumbarasaṁyogair maśakas tatra lipyate ॥
अन्य एव तथा मत्स्यस्तथान्यदुदकं स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥
anya eva tathā matsyas tathānyad udakaṁ smr̥tam । na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ ॥
अन्यो ह्यग्निरुखाप्यन्या नित्यमेवमवैहि भोः । न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै ॥
anyo hy agnir ukhāpy anyā nityam evam avaihi bhoḥ । na copalipyate so ’gnir ukhāsaṁsparśanena vai ॥
पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथान्यदुदकं स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥
puṣkaraṁ tv anyad evātra tathānyad udakaṁ smr̥tam । na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram ॥
एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशः । यथा तथैनं पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥
eteṣāṁ saha saṁvāsaṁ vivāsaṁ caiva nityaśaḥ । yathā tathainaṁ paśyanti na nityaṁ prākr̥tā janāḥ ॥
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् । ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥
ye tv anyathaiva paśyanti na samyak teṣu darśanam । te vyaktaṁ nirayaṁ ghoraṁ praviśanti punaḥ punaḥ ॥
सांख्यदर्शनमेतत्ते परिसंख्यातमुत्तमम् । एवं हि परिसंख्याय सांख्याः केवलतां गताः ॥
sāṁkhyadarśanam etat te parisaṁkhyātam uttamam । evaṁ hi parisaṁkhyāya sāṁkhyāḥ kevalatāṁ gatāḥ ॥
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामपि दर्शनम् ॥
ye tv anye tattvakuśalās teṣām etan nidarśanam । ataḥ paraṁ pravakṣyāmi yogānām api darśanam ॥