302.1MBH-12-302-1
याज्ञवल्क्य उवाच । एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम । कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा ॥
yājñavalkya uvāca । ete pradhānasya guṇās trayaḥ puruṣasattama । kr̥tsnasya caiva jagatas tiṣṭhanty anapagāḥ sadā ॥
Śānti Parva · Adhyaya 12.302
Adhyāya 302
अध्यायः 302
Who speaks here याज्ञवल्क्य yājñavalkya · जनक janaka
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §314–316 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
302.2MBH-12-302-2
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा । कोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना ॥
śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā । koṭiśaś ca karoty eṣa pratyagātmānam ātmanā ॥
302.3MBH-12-302-3
सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम् । तामसस्याधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥
sāttvikasyottamaṁ sthānaṁ rājasasyeha madhyamam । tāmasasyādhamaṁ sthānaṁ prāhur adhyātmacintakāḥ ॥
302.4MBH-12-302-4
केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्नुयात् । पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यधोगतिम् ॥
kevaleneha puṇyena gatim ūrdhvām avāpnuyāt । puṇyapāpena mānuṣyam adharmeṇāpy adhogatim ॥
302.5MBH-12-302-5
द्वंद्वमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः । सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे ॥
dvaṁdvam eṣāṁ trayāṇāṁ tu saṁnipātaṁ ca tattvataḥ । sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca śr̥ṇuṣva me ॥
302.6MBH-12-302-6
सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा । तमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तमेव च ॥
sattvasya tu rajo dr̥ṣṭaṁ rajasaś ca tamas tathā । tamasaś ca tathā sattvaṁ sattvasyāvyaktam eva ca ॥
302.7MBH-12-302-7
अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात् । रजःसत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते ॥
avyaktasattvasaṁyukto devalokam avāpnuyāt । rajaḥsattvasamāyukto manuṣyeṣūpapadyate ॥
302.8MBH-12-302-8
रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते । रजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यमाप्नुयात् ॥
rajastamobhyāṁ saṁyuktas tiryagyoniṣu jāyate । rajastāmasasattvaiś ca yukto mānuṣyam āpnuyāt ॥
302.9MBH-12-302-9
पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्मनीषिणाम् । शाश्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत् ॥
puṇyapāpaviyuktānāṁ sthānam āhur manīṣiṇām । śāśvataṁ cāvyayaṁ caiva akṣaraṁ cābhayaṁ ca yat ॥
302.10MBH-12-302-10
ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम् । अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम् ॥
jñānināṁ saṁbhavaṁ śreṣṭhaṁ sthānam avraṇam acyutam । atīndriyam abījaṁ ca janmamr̥tyutamonudam ॥
302.11MBH-12-302-11
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप । स एष प्रकृतिष्ठो हि तस्थुरित्यभिधीयते ॥
avyaktasthaṁ paraṁ yat tat pr̥ṣṭas te ’haṁ narādhipa । sa eṣa prakr̥tiṣṭho hi tasthur ity abhidhīyate ॥
302.12MBH-12-302-12
अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिव । एतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि ॥
acetanaś caiṣa mataḥ prakr̥tisthaś ca pārthiva । etenādhiṣṭhitaś caiva sr̥jate saṁharaty api ॥
302.13MBH-12-302-13
जनक उवाच । अनादिनिधनावेतावुभावेव महामुने । अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यौ च निर्व्रणौ ॥
janaka uvāca । anādinidhanāv etāv ubhāv eva mahāmune । amūrtimantāv acalāv aprakampyau ca nirvraṇau ॥
302.14MBH-12-302-14
अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः । चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः ॥
agrāhyāv r̥ṣiśārdūla katham eko hy acetanaḥ । cetanāvāṁs tathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ ॥
302.15MBH-12-302-15
त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्ममुपाससे । साकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
tvaṁ hi viprendra kārtsnyena mokṣadharmam upāsase । sākalyaṁ mokṣadharmasya śrotum icchāmi tattvataḥ ॥
302.16MBH-12-302-16
अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च । तथैवोत्क्रमणस्थानं देहिनोऽपि वियुज्यतः ॥
astitvaṁ kevalatvaṁ ca vinābhāvaṁ tathaiva ca । tathaivotkramaṇasthānaṁ dehino ’pi viyujyataḥ ॥
302.17MBH-12-302-17
कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद्ब्रूहि मे द्विज । सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च ॥
kālena yad dhi prāpnoti sthānaṁ tad brūhi me dvija । sāṁkhyajñānaṁ ca tattvena pr̥thag yogaṁ tathaiva ca ॥
302.18MBH-12-302-18
अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुमर्हसि सत्तम । विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा ॥
ariṣṭāni ca tattvena vaktum arhasi sattama । viditaṁ sarvam etat te pāṇāv āmalakaṁ yathā ॥