Adhyāya 30

युधिष्ठिर उवाच । स कथं काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतोऽभवत् । पर्वतेन किमर्थं च दत्तः केन ममार च ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sa kathaṁ kāñcanaṣṭhīvī sr̥ñjayasya suto ’bhavat । parvatena kimarthaṁ ca dattaḥ kena mamāra ca ॥

यदा वर्षसहस्रायुस्तदा भवति मानवः । कथमप्राप्तकौमारः सृञ्जयस्य सुतो मृतः ॥

yadā varṣasahasrāyus tadā bhavati mānavaḥ । katham aprāptakaumāraḥ sr̥ñjayasya suto mr̥taḥ ॥

उताहो नाममात्रं वै सुवर्णष्ठीविनोऽभवत् । तथ्यं वा काञ्चनष्ठीवीत्येतदिच्छामि वेदितुम् ॥

utāho nāmamātraṁ vai suvarṇaṣṭhīvino ’bhavat । tathyaṁ vā kāñcanaṣṭhīvīty etad icchāmi veditum ॥

वासुदेव उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि यथा वृत्तं जनेश्वर । नारदः पर्वतश्चैव प्रागृषी लोकपूजितौ ॥

vāsudeva uvāca । atra te kathayiṣyāmi yathā vr̥ttaṁ janeśvara । nāradaḥ parvataś caiva prāg r̥ṣī lokapūjitau ॥

मातुलो भागिनेयश्च देवलोकादिहागतौ । विहर्तुकामौ संप्रीत्या मानुष्येषु पुरा प्रभू ॥

mātulo bhāgineyaś ca devalokād ihāgatau । vihartukāmau saṁprītyā mānuṣyeṣu purā prabhū ॥

हविःपवित्रभोज्येन देवभोज्येन चैव ह । नारदो मातुलश्चैव भागिनेयश्च पर्वतः ॥

haviḥpavitrabhojyena devabhojyena caiva ha । nārado mātulaś caiva bhāgineyaś ca parvataḥ ॥

तावुभौ तपसोपेताववनीतलचारिणौ । भुञ्जानौ मानुषान्भोगान्यथावत्पर्यधावताम् ॥

tāv ubhau tapasopetāv avanītalacāriṇau । bhuñjānau mānuṣān bhogān yathāvat paryadhāvatām ॥

प्रीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं तत्र चक्रतुः । यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः । अन्योन्यस्य स आख्येयो मृषा शापोऽन्यथा भवेत् ॥

prītimantau mudā yuktau samayaṁ tatra cakratuḥ । yo bhaved dhr̥di saṁkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ । anyonyasya sa ākhyeyo mr̥ṣā śāpo ’nyathā bhavet ॥

तौ तथेति प्रतिज्ञाय महर्षी लोकपूजितौ । सृञ्जयं श्वैत्यमभ्येत्य राजानमिदमूचतुः ॥

tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau । sr̥ñjayaṁ śvaityam abhyetya rājānam idam ūcatuḥ ॥

आवां भवति वत्स्यावः कंचित्कालं हिताय ते । यथावत्पृथिवीपाल आवयोः प्रगुणीभव । तथेति कृत्वा तौ राजा सत्कृत्योपचचार ह ॥

āvāṁ bhavati vatsyāvaḥ kaṁ cit kālaṁ hitāya te । yathāvat pr̥thivīpāla āvayoḥ praguṇībhava । tatheti kr̥tvā tau rājā satkr̥tyopacacāra ha ॥

ततः कदाचित्तौ राजा महात्मानौ तथागतौ । अब्रवीत्परमप्रीतः सुतेयं वरवर्णिनी ॥

tataḥ kadā cit tau rājā mahātmānau tathāgatau । abravīt paramaprītaḥ suteyaṁ varavarṇinī ॥

एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यति । दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमन्विता । सुकुमारी कुमारी च पद्मकिञ्जल्कसंनिभा ॥

ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṁ paricariṣyati । darśanīyānavadyāṅgī śīlavr̥ttasamanvitā । sukumārī kumārī ca padmakiñjalkasaṁnibhā ॥

परमं सौम्य इत्युक्तस्ताभ्यां राजा शशास ताम् । कन्ये विप्रावुपचर देववत्पितृवच्च ह ॥

paramaṁ saumya ity uktas tābhyāṁ rājā śaśāsa tām । kanye viprāv upacara devavat pitr̥vac ca ha ॥

सा तु कन्या तथेत्युक्त्वा पितरं धर्मचारिणी । यथानिदेशं राज्ञस्तौ सत्कृत्योपचचार ह ॥

sā tu kanyā tathety uktvā pitaraṁ dharmacāriṇī । yathānideśaṁ rājñas tau satkr̥tyopacacāra ha ॥

तस्यास्तथोपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च । नारदं हृच्छयस्तूर्णं सहसैवान्वपद्यत ॥

tasyās tathopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca । nāradaṁ hr̥cchayas tūrṇaṁ sahasaivānvapadyata ॥

ववृधे च ततस्तस्य हृदि कामो महात्मनः । यथा शुक्लस्य पक्षस्य प्रवृत्तावुडुराट्छनैः ॥

vavr̥dhe ca tatas tasya hr̥di kāmo mahātmanaḥ । yathā śuklasya pakṣasya pravr̥ttāv uḍurāṭ chanaiḥ ॥

न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने । शशंस मन्मथं तीव्रं व्रीडमानः स धर्मवित् ॥

na ca taṁ bhāgineyāya parvatāya mahātmane । śaśaṁsa manmathaṁ tīvraṁ vrīḍamānaḥ sa dharmavit ॥

तपसा चेङ्गितेनाथ पर्वतोऽथ बुबोध तत् । कामार्तं नारदं क्रुद्धः शशापैनं ततो भृशम् ॥

tapasā ceṅgitenātha parvato ’tha bubodha tat । kāmārtaṁ nāradaṁ kruddhaḥ śaśāpainaṁ tato bhr̥śam ॥

कृत्वा समयमव्यग्रो भवान्वै सहितो मया । यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः ॥

kr̥tvā samayam avyagro bhavān vai sahito mayā । yo bhaved dhr̥di saṁkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ ॥

अन्योन्यस्य स आख्येय इति तद्वै मृषा कृतम् । भवता वचनं ब्रह्मंस्तस्मादेतद्वदाम्यहम् ॥

anyonyasya sa ākhyeya iti tad vai mr̥ṣā kr̥tam । bhavatā vacanaṁ brahmaṁs tasmād etad vadāmy aham ॥

न हि कामं प्रवर्तन्तं भवानाचष्ट मे पुरा । सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्मादेष शपाम्यहम् ॥

na hi kāmaṁ pravartantaṁ bhavān ācaṣṭa me purā । sukumāryāṁ kumāryāṁ te tasmād eṣa śapāmy aham ॥

ब्रह्मवादी गुरुर्यस्मात्तपस्वी ब्राह्मणश्च सन् । अकार्षीः समयभ्रंशमावाभ्यां यः कृतो मिथः ॥

brahmavādī gurur yasmāt tapasvī brāhmaṇaś ca san । akārṣīḥ samayabhraṁśam āvābhyāṁ yaḥ kr̥to mithaḥ ॥

शप्स्ये तस्मात्सुसंक्रुद्धो भवन्तं तं निबोध मे । सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः ॥

śapsye tasmāt susaṁkruddho bhavantaṁ taṁ nibodha me । sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

वानरं चैव कन्या त्वां विवाहात्प्रभृति प्रभो । संद्रक्ष्यन्ति नराश्चान्ये स्वरूपेण विनाकृतम् ॥

vānaraṁ caiva kanyā tvāṁ vivāhāt prabhr̥ti prabho । saṁdrakṣyanti narāś cānye svarūpeṇa vinākr̥tam ॥

स तद्वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतात्तदा । अशपत्तमपि क्रोधाद्भागिनेयं स मातुलः ॥

sa tad vākyaṁ tu vijñāya nāradaḥ parvatāt tadā । aśapat tam api krodhād bhāgineyaṁ sa mātulaḥ ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च । युक्तोऽपि धर्मनित्यश्च न स्वर्गवासमाप्स्यसि ॥

tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca । yukto ’pi dharmanityaś ca na svargavāsam āpsyasi ॥

तौ तु शप्त्वा भृशं क्रुद्धौ परस्परममर्षणौ । प्रतिजग्मतुरन्योन्यं क्रुद्धाविव गजोत्तमौ ॥

tau tu śaptvā bhr̥śaṁ kruddhau parasparam amarṣaṇau । pratijagmatur anyonyaṁ kruddhāv iva gajottamau ॥

पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामुनिः । पूज्यमानो यथान्यायं तेजसा स्वेन भारत ॥

parvataḥ pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ vicacāra mahāmuniḥ । pūjyamāno yathānyāyaṁ tejasā svena bhārata ॥

अथ तामलभत्कन्यां नारदः सृञ्जयात्मजाम् । धर्मेण धर्मप्रवरः सुकुमारीमनिन्दिताम् ॥

atha tām alabhat kanyāṁ nāradaḥ sr̥ñjayātmajām । dharmeṇa dharmapravaraḥ sukumārīm aninditām ॥

सा तु कन्या यथाशापं नारदं तं ददर्श ह । पाणिग्रहणमन्त्राणां प्रयोगादेव वानरम् ॥

sā tu kanyā yathāśāpaṁ nāradaṁ taṁ dadarśa ha । pāṇigrahaṇamantrāṇāṁ prayogād eva vānaram ॥

सुकुमारी च देवर्षिं वानरप्रतिमाननम् । नैवावमन्यत तदा प्रीतिमत्येव चाभवत् ॥

sukumārī ca devarṣiṁ vānarapratimānanam । naivāvamanyata tadā prītimaty eva cābhavat ॥

उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाप्यगात् । देवं मुनिं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला ॥

upatasthe ca bhartāraṁ na cānyaṁ manasāpy agāt । devaṁ muniṁ vā yakṣaṁ vā patitve pativatsalā ॥

ततः कदाचिद्भगवान्पर्वतोऽनुससार ह । वनं विरहितं किंचित्तत्रापश्यत्स नारदम् ॥

tataḥ kadā cid bhagavān parvato ’nusasāra ha । vanaṁ virahitaṁ kiṁ cit tatrāpaśyat sa nāradam ॥

ततोऽभिवाद्य प्रोवाच नारदं पर्वतस्तदा । भवान्प्रसादं कुरुतां स्वर्गादेशाय मे प्रभो ॥

tato ’bhivādya provāca nāradaṁ parvatas tadā । bhavān prasādaṁ kurutāṁ svargādeśāya me prabho ॥

तमुवाच ततो दृष्ट्वा पर्वतं नारदस्तदा । कृताञ्जलिमुपासीनं दीनं दीनतरः स्वयम् ॥

tam uvāca tato dr̥ṣṭvā parvataṁ nāradas tadā । kr̥tāñjalim upāsīnaṁ dīnaṁ dīnataraḥ svayam ॥

त्वयाहं प्रथमं शप्तो वानरस्त्वं भविष्यसि । इत्युक्तेन मया पश्चाच्छप्तस्त्वमपि मत्सरात् । अद्यप्रभृति वै वासं स्वर्गे नावाप्स्यसीति ह ॥

tvayāhaṁ prathamaṁ śapto vānaras tvaṁ bhaviṣyasi । ity uktena mayā paścāc chaptas tvam api matsarāt । adyaprabhr̥ti vai vāsaṁ svarge nāvāpsyasīti ha ॥

तव नैतद्धि सदृशं पुत्रस्थाने हि मे भवान् । निवर्तयेतां तौ शापमन्योऽन्येन तदा मुनी ॥

tava naitad dhi sadr̥śaṁ putrasthāne hi me bhavān । nivartayetāṁ tau śāpam anyo ’nyena tadā munī ॥

श्रीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम् । सुकुमारी प्रदुद्राव परपत्यभिशङ्कया ॥

śrīsamr̥ddhaṁ tadā dr̥ṣṭvā nāradaṁ devarūpiṇam । sukumārī pradudrāva parapaty abhiśaṅkayā ॥

तां पर्वतस्ततो दृष्ट्वा प्रद्रवन्तीमनिन्दिताम् । अब्रवीत्तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा ॥

tāṁ parvatas tato dr̥ṣṭvā pradravantīm aninditām । abravīt tava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā ॥

ऋषिः परमधर्मात्मा नारदो भगवान्प्रभुः । तवैवाभेद्यहृदयो मा ते भूदत्र संशयः ॥

r̥ṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavān prabhuḥ । tavaivābhedyahr̥dayo mā te bhūd atra saṁśayaḥ ॥

सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना । शापदोषं च तं भर्तुः श्रुत्वा स्वां प्रकृतिं गता । पर्वतोऽथ ययौ स्वर्गं नारदोऽथ ययौ गृहान् ॥

sānunītā bahuvidhaṁ parvatena mahātmanā । śāpadoṣaṁ ca taṁ bhartuḥ śrutvā svāṁ prakr̥tiṁ gatā । parvato ’tha yayau svargaṁ nārado ’tha yayau gr̥hān ॥

प्रत्यक्षकर्मा सर्वस्य नारदोऽयं महानृषिः । एष वक्ष्यति वै पृष्टो यथा वृत्तं नरोत्तम ॥

pratyakṣakarmā sarvasya nārado ’yaṁ mahān r̥ṣiḥ । eṣa vakṣyati vai pr̥ṣṭo yathā vr̥ttaṁ narottama ॥