Adhyāya 298

युधिष्ठिर उवाच । धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंश्रयात् । जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dharmādharmavimuktaṁ yad vimuktaṁ sarvasaṁśrayāt । janmamr̥tyuvimuktaṁ ca vimuktaṁ puṇyapāpayoḥ ॥

यच्छिवं नित्यमभयं नित्यं चाक्षरमव्ययम् । शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

yac chivaṁ nityam abhayaṁ nityaṁ cākṣaram avyayam । śuci nityam anāyāsaṁ tad bhavān vaktum arhati ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣye ’ham itihāsaṁ purātanam । yājñavalkyasya saṁvādaṁ janakasya ca bhārata ॥

याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः । पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ॥

yājñavalkyam r̥ṣiśreṣṭhaṁ daivarātir mahāyaśāḥ । papraccha janako rājā praśnaṁ praśnavidāṁ varaḥ ॥

कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः । किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम् ॥

katīndriyāṇi viprarṣe kati prakr̥tayaḥ smr̥tāḥ । kim avyaktaṁ paraṁ brahma tasmāc ca paratas tu kim ॥

प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च । वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥

prabhavaṁ cāpyayaṁ caiva kālasaṁkhyāṁ tathaiva ca । vaktum arhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ ॥

अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः । तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम् ॥

ajñānāt paripr̥cchāmi tvaṁ hi jñānamayo nidhiḥ । tad ahaṁ śrotum icchāmi sarvam etad asaṁśayam ॥

याज्ञवल्क्य उवाच । श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि । योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः ॥

yājñavalkya uvāca । śrūyatām avanīpāla yad etad anupr̥cchasi । yogānāṁ paramaṁ jñānaṁ sāṁkhyānāṁ ca viśeṣataḥ ॥

न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् । पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥

na tavāviditaṁ kiṁ cin māṁ tu jijñāsate bhavān । pr̥ṣṭena cāpi vaktavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश । अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥

aṣṭau prakr̥tayaḥ proktā vikārāś cāpi ṣoḍaśa । atha sapta tu vyaktāni prāhur adhyātmacintakāḥ ॥

अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहंकार एव च । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥

avyaktaṁ ca mahāṁś caiva tathāhaṁkāra eva ca । pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ॥

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु । श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥

etāḥ prakr̥tayas tv aṣṭau vikārān api me śr̥ṇu । śrotraṁ tvak caiva cakṣuś ca jihvā ghrāṇaṁ ca pañcamam ॥

शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥

śabdasparśau ca rūpaṁ ca raso gandhas tathaiva ca । vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṁ tathaiva ca ॥

एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु । बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥

ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu । buddhīndriyāṇy athaitāni saviśeṣāṇi maithila ॥

मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः । त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥

manaḥ ṣoḍaśakaṁ prāhur adhyātmagaticintakāḥ । tvaṁ caivānye ca vidvāṁsas tattvabuddhiviśāradāḥ ॥

अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव । प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः ॥

avyaktāc ca mahān ātmā samutpadyati pārthiva । prathamaṁ sargam ity etad āhuḥ prādhānikaṁ budhāḥ ॥

महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप । द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम् ॥

mahataś cāpy ahaṁkāra utpadyati narādhipa । dvitīyaṁ sargam ity āhur etad buddhyātmakaṁ smr̥tam ॥

अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम् । तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते ॥

ahaṁkārāc ca saṁbhūtaṁ mano bhūtaguṇātmakam । tr̥tīyaḥ sarga ity eṣa āhaṁkārika ucyate ॥

मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप । चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं परिचक्षते ॥

manasas tu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa । caturthaṁ sargam ity etan mānasaṁ paricakṣate ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhas tathaiva ca । pañcamaṁ sargam ity āhur bhautikaṁ bhūtacintakāḥ ॥

श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् । सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम् ॥

śrotraṁ tvak caiva cakṣuś ca jihvā ghrāṇaṁ ca pañcamam । sargaṁ tu ṣaṣṭham ity āhur bahucintātmakaṁ smr̥tam ॥

अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिप । सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम् ॥

adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyati narādhipa । saptamaṁ sargam ity āhur etad aindriyakaṁ smr̥tam ॥

ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप । अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥

ūrdhvasrotas tathā tiryag utpadyati narādhipa । aṣṭamaṁ sargam ity āhur etad ārjavakaṁ budhāḥ ॥

तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप । नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥

tiryak srotas tv adhaḥsrota utpadyati narādhipa । navamaṁ sargam ity āhur etad ārjavakaṁ budhāḥ ॥

एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप । चतुर्विंशतिरुक्तानि यथाश्रुति निदर्शनात् ॥

etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipa । caturviṁśatir uktāni yathāśruti nidarśanāt ॥

अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः । महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे ॥

ata ūrdhvaṁ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ । mahātmabhir anuproktāṁ kālasaṁkhyāṁ nibodha me ॥