Adhyāya 297

भीष्म उवाच । मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः । वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः ॥

bhīṣma uvāca । mr̥gayāṁ vicaran kaś cid vijane janakātmajaḥ । vane dadarśa viprendram r̥ṣiṁ vaṁśadharaṁ bhr̥goḥ ॥

तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम् । पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम् ॥

tam āsīnam upāsīnaḥ praṇamya śirasā munim । paścād anumatas tena papraccha vasumān idam ॥

भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य वापीह वा भवेत् । पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः ॥

bhagavan kim idaṁ śreyaḥ pretya vāpīha vā bhavet । puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ ॥

सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः । निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः ॥

satkr̥tya paripr̥ṣṭaḥ san sumahātmā mahātapāḥ । nijagāda tatas tasmai śreyaskaram idaṁ vacaḥ ॥

मनसोऽप्रतिकूलानि प्रेत्य चेह च वाञ्छसि । भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्व यतेन्द्रियः ॥

manaso ’pratikūlāni pretya ceha ca vāñchasi । bhūtānāṁ pratikūlebhyo nivartasva yatendriyaḥ ॥

धर्मः सतां हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम् । धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः ॥

dharmaḥ satāṁ hitaḥ puṁsāṁ dharmaś caivāśrayaḥ satām । dharmāl lokās trayas tāta pravr̥ttāḥ sacarācarāḥ ॥

स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि । मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि ॥

svādukāmuka kāmānāṁ vaitr̥ṣṇyaṁ kiṁ na gacchasi । madhu paśyasi durbuddhe prapātaṁ nānupaśyasi ॥

यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना । तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ॥

yathā jñāne paricayaḥ kartavyas tatphalārthinā । tathā dharme paricayaḥ kartavyas tatphalārthinā ॥

असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम् । सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम् ॥

asatā dharmakāmena viśuddhaṁ karma duṣkaram । satā tu dharmakāmena sukaraṁ karma duṣkaram ॥

वने ग्राम्यसुखाचारो यथा ग्राम्यस्तथैव सः । ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा ॥

vane grāmyasukhācāro yathā grāmyas tathaiva saḥ । grāme vanasukhācāro yathā vanacaras tathā ॥

मनोवाक्कर्मके धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः । निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान् ॥

manovākkarmake dharme kuru śraddhāṁ samāhitaḥ । nivr̥ttau vā pravr̥ttau vā saṁpradhārya guṇāguṇān ॥

नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता । प्रार्थितं व्रतशौचाभ्यां सत्कृतं देशकालयोः ॥

nityaṁ ca bahu dātavyaṁ sādhubhyaś cānasūyatā । prārthitaṁ vrataśaucābhyāṁ satkr̥taṁ deśakālayoḥ ॥

शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत् । क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वा च नानुतप्येन्न कीर्तयेत् ॥

śubhena vidhinā labdham arhāya pratipādayet । krodham utsr̥jya dattvā ca nānutapyen na kīrtayet ॥

अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः । योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः ॥

anr̥śaṁsaḥ śucir dāntaḥ satyavāg ārjave sthitaḥ । yonikarmaviśuddhaś ca pātraṁ syād vedavid dvijaḥ ॥

सत्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते । ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्कर्मा पात्रमुच्यते ॥

satkr̥tā caikapatnī ca jātyā yonir iheṣyate । r̥gyajuḥsāmago vidvān ṣaṭkarmā pātram ucyate ॥

स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रतिनरं भवेत् । पात्रकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च ॥

sa eva dharmaḥ so ’dharmas taṁ taṁ pratinaraṁ bhavet । pātrakarmaviśeṣeṇa deśakālāv avekṣya ca ॥

लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्याद्रजसः पुमान् । बहुयत्नेन महता पापनिर्हरणं तथा ॥

līlayālpaṁ yathā gātrāt pramr̥jyād rajasaḥ pumān । bahuyatnena mahatā pāpanirharaṇaṁ tathā ॥

विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम् । तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्यधर्मः सुखावहः ॥

viriktasya yathā samyag ghr̥taṁ bhavati bheṣajam । tathā nirhr̥tadoṣasya pretyadharmaḥ sukhāvahaḥ ॥

मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभे । अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावतारयेत् ॥

mānasaṁ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubhe । aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣv evāvatārayet ॥

सर्वं सर्वेण सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय । स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम् ॥

sarvaṁ sarveṇa sarvatra kriyamāṇaṁ ca pūjaya । svadharme yatra rāgas te kāmaṁ dharmo vidhīyatām ॥

अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बुद्धे बुद्धिमान्भव । अप्रशान्त प्रशाम्य त्वमप्राज्ञ प्राज्ञवच्चर ॥

adhr̥tātman dhr̥tau tiṣṭha durbuddhe buddhimān bhava । apraśānta praśāmya tvam aprājña prājñavac cara ॥

तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायसहचारिणा । इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा ॥

tejasā śakyate prāptum upāyasahacāriṇā । iha ca pretya ca śreyas tasya mūlaṁ dhr̥tiḥ parā ॥

राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः । ययातिः क्षीणपुण्यश्च धृत्या लोकानवाप्तवान् ॥

rājarṣir adhr̥tiḥ svargāt patito hi mahābhiṣaḥ । yayātiḥ kṣīṇapuṇyaś ca dhr̥tyā lokān avāptavān ॥

तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात् । प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥

tapasvināṁ dharmavatāṁ viduṣāṁ copasevanāt । prāpsyase vipulāṁ buddhiṁ tathā śreyo ’bhipatsyase ॥

स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम् । विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह ॥

sa tu svabhāvasaṁpannas tac chrutvā munibhāṣitam । vinivartya manaḥ kāmād dharme buddhiṁ cakāra ha ॥