Adhyāya 296

वसिष्ठ उवाच । अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु । गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा ॥

vasiṣṭha uvāca । aprabuddham athāvyaktam imaṁ guṇavidhiṁ śr̥ṇu । guṇān dhārayate hy eṣā sr̥jaty ākṣipate tathā ॥

अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकुर्वन्ती नराधिप । आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव च विचक्षते ॥

ajasraṁ tv iha krīḍārthaṁ vikurvantī narādhipa । ātmānaṁ bahudhā kr̥tvā tāny eva ca vicakṣate ॥

एतदेवं विकुर्वाणां बुध्यमानो न बुध्यते । अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि ॥

etad evaṁ vikurvāṇāṁ budhyamāno na budhyate । avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṁ vadanty api ॥

न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाथ निर्गुणम् । कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम् ॥

na tv eva budhyate ’vyaktaṁ saguṇaṁ vātha nirguṇam । kadā cit tv eva khalv etad āhur apratibuddhakam ॥

बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम् । बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः ॥

budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṁśakam । budhyamāno bhavaty eṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ ॥

अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् । अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्युत ॥

anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam । avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṁ vadanty uta ॥

पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते । षड्विंशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम् ॥

pañcaviṁśaṁ mahātmānaṁ na cāsāv api budhyate । ṣaḍviṁśaṁ vimalaṁ buddham aprameyaṁ sanātanam ॥

सततं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च बुध्यते । दृश्यादृश्ये ह्यनुगतमुभावेव महाद्युती ॥

satataṁ pañcaviṁśaṁ ca caturviṁśaṁ ca budhyate । dr̥śyādr̥śye hy anugatam ubhāv eva mahādyutī ॥

अव्यक्तं न तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् । केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं न पश्यति ॥

avyaktaṁ na tu tad brahma budhyate tāta kevalam । kevalaṁ pañcaviṁśaṁ ca caturviṁśaṁ na paśyati ॥

बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते । तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः ॥

budhyamāno yadātmānam anyo ’ham iti manyate । tadā prakr̥timān eṣa bhavaty avyaktalocanaḥ ॥

बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाममलां यदा । षड्विंशो राजशार्दूल तदा बुद्धत्वमाव्रजेत् ॥

budhyate ca parāṁ buddhiṁ viśuddhām amalāṁ yadā । ṣaḍviṁśo rājaśārdūla tadā buddhatvam āvrajet ॥

ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम् । निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम् ॥

tatas tyajati so ’vyaktaṁ sargapralayadharmiṇam । nirguṇaḥ prakr̥tiṁ veda guṇayuktām acetanām ॥

ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् । केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात् ॥

tataḥ kevaladharmāsau bhavaty avyaktadarśanāt । kevalena samāgamya vimukto ’’tmānam āpnuyāt ॥

एतत्तत्तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम् । तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्त्ववन्न च मानद । पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

etat tat tattvam ity āhur nistattvam ajarāmaram । tattvasaṁśrayaṇād etat tattvavan na ca mānada । pañcaviṁśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान् । एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम् ॥

na caiṣa tattvavāṁs tāta nistattvas tv eṣa buddhimān । eṣa muñcati tattvaṁ hi kṣipraṁ buddhasya lakṣaṇam ॥

षड्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः । केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् ॥

ṣaḍviṁśo ’ham iti prājño gr̥hyamāṇo ’jarāmaraḥ । kevalena balenaiva samatāṁ yāty asaṁśayam ॥

षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानोऽप्यबुद्धिमान् । एतन्नानात्वमित्युक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात् ॥

ṣaḍviṁśena prabuddhena budhyamāno ’py abuddhimān । etan nānātvam ity uktaṁ sāṁkhyaśrutinidarśanāt ॥

चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च । एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते ॥

cetanena sametasya pañcaviṁśatikasya ca । ekatvaṁ vai bhavaty asya yadā buddhyā na budhyate ॥

बुध्यमानोऽप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल । सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप ॥

budhyamāno ’prabuddhena samatāṁ yāti maithila । saṅgadharmā bhavaty eṣa niḥsaṅgātmā narādhipa ॥

निःसङ्गात्मानमासाद्य षड्विंशकमजं विदुः । विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद्विबुध्यते । चतुर्विंशमगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् ॥

niḥsaṅgātmānam āsādya ṣaḍviṁśakam ajaṁ viduḥ । vibhus tyajati cāvyaktaṁ yadā tv etad vibudhyate । caturviṁśam agādhaṁ ca ṣaḍviṁśasya prabodhanāt ॥

एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ । प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् । नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः ॥

eṣa hy apratibuddhaś ca budhyamānaś ca te ’nagha । prokto buddhaś ca tattvena yathāśrutinidarśanāt । nānātvaikatvam etāvad draṣṭavyaṁ śāstradr̥ṣṭibhiḥ ॥

मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः । मत्स्योऽम्भसि यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते ॥

maśakodumbare yadvad anyatvaṁ tadvad etayoḥ । matsyo ’mbhasi yathā tadvad anyatvam upalabhyate ॥

एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः । एतद्विमोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंहितम् ॥

evam evāvagantavyaṁ nānātvaikatvam etayoḥ । etad vimokṣa ity uktam avyaktajñānasaṁhitam ॥

पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते । एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात् ॥

pañcaviṁśatikasyāsya yo ’yaṁ deheṣu vartate । eṣa mokṣayitavyeti prāhur avyaktagocarāt ॥

सोऽयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः । परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै ॥

so ’yam evaṁ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ । pareṇa paradharmā ca bhavaty eṣa sametya vai ॥

विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान् । विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ ॥

viśuddhadharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān । vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha ॥

नियोगधर्मिणा चैव नियोगात्मा भवत्यपि । विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत् ॥

niyogadharmiṇā caiva niyogātmā bhavaty api । vimokṣiṇā vimokṣaś ca sametyeha tathā bhavet ॥

शुचिकर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान् । विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना ॥

śucikarmā śuciś caiva bhavaty amitadīptimān । vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā ॥

केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै । स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते ॥

kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai । svatantraś ca svatantreṇa svatantratvam avāpnute ॥

एतावदेतत्कथितं मया ते; तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् । अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं; सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम् ॥

etāvad etat kathitaṁ mayā te; tathyaṁ mahārāja yathārthatattvam । amatsaratvaṁ pratigr̥hya cārthaṁ; sanātanaṁ brahma viśuddham ādyam ॥

न वेदनिष्ठस्य जनस्य राज;न्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत् । विवित्समानाय विबोधकारकं; प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ॥

na vedaniṣṭhasya janasya rājan; pradeyam etat paramaṁ tvayā bhavet । vivitsamānāya vibodhakārakaṁ; prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam ॥

न देयमेतच्च तथानृतात्मने; शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये । न पण्डितज्ञानपरोपतापिने; देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे ॥

na deyam etac ca tathānr̥tātmane; śaṭhāya klībāya na jihmabuddhaye । na paṇḍitajñānaparopatāpine; deyaṁ tvayedaṁ vinibodha yādr̥śe ॥

श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय; परापवादाद्विरताय नित्यम् । विशुद्धयोगाय बुधाय चैव; क्रियावतेऽथ क्षमिणे हिताय ॥

śraddhānvitāyātha guṇānvitāya; parāpavādād viratāya nityam । viśuddhayogāya budhāya caiva; kriyāvate ’tha kṣamiṇe hitāya ॥

विविक्तशीलाय विधिप्रियाय; विवादहीनाय बहुश्रुताय । विजानते चैव न चाहितक्षमे; दमे च शक्ताय शमे च देहिनाम् ॥

viviktaśīlāya vidhipriyāya; vivādahīnāya bahuśrutāya । vijānate caiva na cāhitakṣame; dame ca śaktāya śame ca dehinām ॥

एतैर्गुणैर्हीनतमे न देय;मेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः । न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं; धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात् ॥

etair guṇair hīnatame na deyam; etat paraṁ brahma viśuddham āhuḥ । na śreyasā yokṣyati tādr̥śe kr̥taṁ; dharmapravaktāram apātradānāt ॥

पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां; दद्यान्नदेयं त्विदमव्रताय । जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते; भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र ॥

pr̥thvīm imāṁ yady api ratnapūrṇāṁ; dadyān nadeyaṁ tv idam avratāya । jitendriyāyaitad asaṁśayaṁ te; bhavet pradeyaṁ paramaṁ narendra ॥

कराल मा ते भयमस्तु किंचि;देतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य । यथावदुक्तं परमं पवित्रं; निःशोकमत्यन्तमनादिमध्यम् ॥

karāla mā te bhayam astu kiṁ cid; etac chrutaṁ brahma paraṁ tvayādya । yathāvad uktaṁ paramaṁ pavitraṁ; niḥśokam atyantam anādimadhyam ॥

अगाधजन्मामरणं च राज;न्निरामयं वीतभयं शिवं च । समीक्ष्य मोहं त्यज चाद्य सर्वं; ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा ॥

agādhajanmāmaraṇaṁ ca rājan; nirāmayaṁ vītabhayaṁ śivaṁ ca । samīkṣya mohaṁ tyaja cādya sarvaṁ; jñānasya tattvārtham idaṁ viditvā ॥

अवाप्तमेतद्धि पुरा सनातना;द्धिरण्यगर्भाद्गदतो नराधिप । प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं; सनातनं ब्रह्म यथाद्य वै त्वया ॥

avāptam etad dhi purā sanātanād; dhiraṇyagarbhād gadato narādhipa । prasādya yatnena tam ugratejasaṁ; sanātanaṁ brahma yathādya vai tvayā ॥

पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र; तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य । तथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र; महज्ज्ञानं मोक्षविदां पुराणम् ॥

pr̥ṣṭas tvayā cāsmi yathā narendra; tathā mayedaṁ tvayi coktam adya । tathāvāptaṁ brahmaṇo me narendra; mahaj jñānaṁ mokṣavidāṁ purāṇam ॥

भीष्म उवाच । एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः । पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् ॥

bhīṣma uvāca । etad uktaṁ paraṁ brahma yasmān nāvartate punaḥ । pañcaviṁśo mahārāja paramarṣinidarśanāt ॥

पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च । नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरः ॥

punarāvr̥ttim āpnoti paraṁ jñānam avāpya ca । nāvabudhyati tattvena budhyamāno ’jarāmaraḥ ॥

एतन्निःश्रेयसकरं ज्ञानानां ते परं मया । कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप ॥

etan niḥśreyasakaraṁ jñānānāṁ te paraṁ mayā । kathitaṁ tattvatas tāta śrutvā devarṣito nr̥pa ॥

हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना । वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम् ॥

hiraṇyagarbhād r̥ṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā । vasiṣṭhād r̥ṣiśārdūlān nārado ’vāptavān idam ॥

नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम् । मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम् ॥

nāradād viditaṁ mahyam etad brahma sanātanam । mā śucaḥ kauravendra tvaṁ śrutvaitat paramaṁ padam ॥

येन क्षराक्षरे वित्ते न भयं तस्य विद्यते । विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव ॥

yena kṣarākṣare vitte na bhayaṁ tasya vidyate । vidyate tu bhayaṁ tasya yo naitad vetti pārthiva ॥

अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपद्रवन् । प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते ॥

avijñānāc ca mūḍhātmā punaḥ punar upadravan । pretya jātisahasrāṇi maraṇāntāny upāśnute ॥

देवलोकं तथा तिर्यङ्मानुष्यमपि चाश्नुते । यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात् ॥

devalokaṁ tathā tiryaṅ mānuṣyam api cāśnute । yadi śudhyati kālena tasmād ajñānasāgarāt ॥

अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते । अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत ॥

ajñānasāgaro ghoro hy avyakto ’gādha ucyate । ahany ahani majjanti yatra bhūtāni bhārata ॥

यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात् । तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव ॥

yasmād agādhād avyaktād uttīrṇas tvaṁ sanātanāt । tasmāt tvaṁ virajāś caiva vitamaskaś ca pārthiva ॥