Adhyāya 295

वसिष्ठ उवाच । सांख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम । विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥

vasiṣṭha uvāca । sāṁkhyadarśanam etāvad uktaṁ te nr̥pasattama । vidyāvidye tv idānīṁ me tvaṁ nibodhānupūrvaśaḥ ॥

अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै । सर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम् ॥

avidyām āhur avyaktaṁ sargapralayadharmi vai । sargapralayanirmuktaṁ vidyāṁ vai pañcaviṁśakam ॥

परस्परमविद्यां वै तन्निबोधानुपूर्वशः । यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥

parasparam avidyāṁ vai tan nibodhānupūrvaśaḥ । yathoktam r̥ṣibhis tāta sāṁkhyasyāsya nidarśanam ॥

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् । बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥

karmendriyāṇāṁ sarveṣāṁ vidyā buddhīndriyaṁ smr̥tam । buddhīndriyāṇāṁ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam ॥

विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः । मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥

viśeṣāṇāṁ manas teṣāṁ vidyām āhur manīṣiṇaḥ । manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ity abhicakṣate ॥

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः । अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥

ahaṁkāras tu bhūtānāṁ pañcānāṁ nātra saṁśayaḥ । ahaṁkārasya ca tathā buddhir vidyā nareśvara ॥

बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् । विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥

buddheḥ prakr̥tir avyaktaṁ tattvānāṁ parameśvaram । vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smr̥taḥ ॥

अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् । सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥

avyaktasya paraṁ prāhur vidyāṁ vai pañcaviṁśakam । sarvasya sarvam ity uktaṁ jñeyaṁ jñānasya pārthiva ॥

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् । तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः ॥

jñānam avyaktam ity uktaṁ jñeyaṁ vai pañcaviṁśakam । tathaiva jñānam avyaktaṁ vijñātā pañcaviṁśakaḥ ॥

विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्तं ते विशेषतः । अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥

vidyāvidyārthatattvena mayoktaṁ te viśeṣataḥ । akṣaraṁ ca kṣaraṁ caiva yad uktaṁ tan nibodha me ॥

उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ च नक्षरौ । कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथा ख्यातौ तु तत्त्वतः ॥

ubhāv etau kṣarāv uktāv ubhāv etau ca nakṣarau । kāraṇaṁ tu pravakṣyāmi yathā khyātau tu tattvataḥ ॥

अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ । तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः ॥

anādinidhanāv etāv ubhāv eveśvarau matau । tattvasaṁjñāv ubhāv etau procyete jñānacintakaiḥ ॥

सर्गप्रलयधर्मित्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् । तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः ॥

sargapralayadharmitvād avyaktaṁ prāhur akṣaram । tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṁ punaḥ punaḥ ॥

गुणानां महदादीनामुत्पद्यति परस्परम् । अधिष्ठानात्क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥

guṇānāṁ mahadādīnām utpadyati parasparam । adhiṣṭhānāt kṣetram āhur etat tat pañcaviṁśakam ॥

यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् । तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥

yadā tu guṇajālaṁ tad avyaktātmani saṁkṣipet । tadā saha guṇais tais tu pañcaviṁśo vilīyate ॥

गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् । क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥

guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakr̥tir bhavet । kṣetrajño ’pi yadā tāta tatkṣetre saṁpralīyate ॥

तदाक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता । निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु प्रतिवर्तनात् ॥

tadākṣaratvaṁ prakr̥tir gacchate guṇasaṁjñitā । nirguṇatvaṁ ca vaideha guṇeṣu prativartanāt ॥

एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षये । प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥

evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣaye । prakr̥tyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma ॥

क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथ । प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः ॥

kṣaro bhavaty eṣa yadā tadā guṇavatīm atha । prakr̥tiṁ tv abhijānāti nirguṇatvaṁ tathātmanaḥ ॥

तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् । अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥

tadā viśuddho bhavati prakr̥teḥ parivarjanāt । anyo ’ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān ॥

तदैषोऽन्यत्वतामेति न च मिश्रत्वमाव्रजेत् । प्रकृत्या चैव राजेन्द्र नमिश्रोऽन्यश्च दृश्यते ॥

tadaiṣo ’nyatvatām eti na ca miśratvam āvrajet । prakr̥tyā caiva rājendra namiśro ’nyaś ca dr̥śyate ॥

यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते । पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संज्वरेत् ॥

yadā tu guṇajālaṁ tat prākr̥taṁ vijugupsate । paśyate cāparaṁ paśyaṁ tadā paśyan na saṁjvaret ॥

किं मया कृतमेतावद्योऽहं कालमिमं जनम् । मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवांस्तथा ॥

kiṁ mayā kr̥tam etāvad yo ’haṁ kālam imaṁ janam । matsyo jālaṁ hy avijñānād anuvartitavāṁs tathā ॥

अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् । मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥

aham eva hi saṁmohād anyam anyaṁ janāj janam । matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha ॥

मत्स्योऽन्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते । आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेद्म्यहम् ॥

matsyo ’nyatvaṁ yathājñānād udakān nābhimanyate । ātmānaṁ tadvad ajñānād anyatvaṁ caiva vedmy aham ॥

ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहं मग्नमिमं पुनः । अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥

mamāstu dhig abuddhasya yo ’haṁ magnam imaṁ punaḥ । anuvartitavān mohād anyam anyaṁ janāj janam ॥

अयमत्र भवेद्बन्धुरनेन सह मोक्षणम् । साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥

ayam atra bhaved bandhur anena saha mokṣaṇam । sāmyam ekatvam āyāto yādr̥śas tādr̥śas tv aham ॥

तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै । अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥

tulyatām iha paśyāmi sadr̥śo ’ham anena vai । ayaṁ hi vimalo vyaktam aham īdr̥śakas tathā ॥

योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् । ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥

yo ’ham ajñānasaṁmohād ajñayā saṁpravr̥ttavān । sasaṅgayāhaṁ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālam imaṁ tv aham ॥

अनयाहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् । उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥

anayāhaṁ vaśībhūtaḥ kālam etaṁ na buddhavān । uccamadhyamanīcānāṁ tām ahaṁ katham āvase ॥

समानयानया चेह सहवासमहं कथम् । गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥

samānayānayā ceha sahavāsam ahaṁ katham । gacchāmy abuddhabhāvatvād eṣedānīṁ sthiro bhave ॥

सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् । वञ्चितोऽस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥

sahavāsaṁ na yāsyāmi kālam etad dhi vañcanāt । vañcito ’smy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā ॥

न चायमपराधोऽस्या अपराधो ह्ययं मम । योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्मुखमुपस्थितः ॥

na cāyam aparādho ’syā aparādho hy ayaṁ mama । yo ’ham atrābhavaṁ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ ॥

ततोऽस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् । अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥

tato ’smi bahurūpāsu sthito mūrtiṣv amūrtimān । amūrtaś cāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ ॥

प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु । निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च । योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ॥

prakr̥ter anayatvena tāsu tāsv iha yoniṣu । nirmamasya mamatvena kiṁ kr̥taṁ tāsu tāsu ca । yonīṣu vartamānena naṣṭasaṁjñena cetasā ॥

न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया । आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् । इदानीमेष बुद्धोऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥

na mamātrānayā kāryam ahaṁkārakr̥tātmayā । ātmānaṁ bahudhā kr̥tvā yeyaṁ bhūyo yunakti mām । idānīm eṣa buddho ’smi nirmamo nirahaṁkr̥taḥ ॥

ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् । अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥

mamatvam anayā nityam ahaṁkārakr̥tātmakam । apetyāham imāṁ hitvā saṁśrayiṣye nirāmayam ॥

अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतसा । क्षमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह । एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ॥

anena sāmyaṁ yāsyāmi nānayāham acetasā । kṣamaṁ mama sahānena naikatvam anayā saha । evaṁ paramasaṁbodhāt pañcaviṁśo ’nubuddhavān ॥

अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् । अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा । निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥

akṣaratvaṁ niyaccheta tyaktvā kṣaram anāmayam । avyaktaṁ vyaktadharmāṇaṁ saguṇaṁ nirguṇaṁ tathā । nirguṇaṁ prathamaṁ dr̥ṣṭvā tādr̥g bhavati maithila ॥

अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तव निदर्शनम् । मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥

akṣarakṣarayor etad uktaṁ tava nidarśanam । mayeha jñānasaṁpannaṁ yathāśrutinidarśanāt ॥

निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं तथा । प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥

niḥsaṁdigdhaṁ ca sūkṣmaṁ ca vibuddhaṁ vimalaṁ tathā । pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam ॥

सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् । यदेव शास्त्रं सांख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥

sāṁkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt । yad eva śāstraṁ sāṁkhyoktaṁ yogadarśanam eva tat ॥

प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपते । विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥

prabodhanakaraṁ jñānaṁ sāṁkhyānām avanīpate । vispaṣṭaṁ procyate tatra śiṣyāṇāṁ hitakāmyayā ॥

बृहच्चैव हि तच्छास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः । अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥

br̥hac caiva hi tac chāstram ity āhuḥ kuśalā janāḥ । asmiṁś ca śāstre yogānāṁ punar dadhi punaḥ śaraḥ ॥

पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप । सांख्यानां तु परं तत्र यथावदनुवर्णितम् ॥

pañcaviṁśāt paraṁ tattvaṁ na paśyati narādhipa । sāṁkhyānāṁ tu paraṁ tatra yathāvad anuvarṇitam ॥

बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः । बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥

buddham apratibuddhaṁ ca budhyamānaṁ ca tattvataḥ । budhyamānaṁ ca buddhaṁ ca prāhur yoganidarśanam ॥