Adhyāya 294

करालजनक उवाच । नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम । पश्यामि चाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥

karālajanaka uvāca । nānātvaikatvam ity uktaṁ tvayaitad r̥ṣisattama । paśyāmi cābhisaṁdigdham etayor vai nidarśanam ॥

तथाप्रबुद्धबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ । स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥

tathāprabuddhabuddhābhyāṁ budhyamānasya cānagha । sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṁśayaḥ ॥

अक्षरक्षरयोरुक्तं त्वया यदपि कारणम् । तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥

akṣarakṣarayor uktaṁ tvayā yad api kāraṇam । tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me ’nagha ॥

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् । बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥

tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam । buddham apratibuddhaṁ ca budhyamānaṁ ca tattvataḥ ॥

विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च । सांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥

vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṁ kṣaram eva ca । sāṁkhyaṁ yogaṁ ca kārtsnyena pr̥thak caivāpr̥thak ca ha ॥

वसिष्ठ उवाच । हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि । योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥

vasiṣṭha uvāca । hanta te saṁpravakṣyāmi yad etad anupr̥cchasi । yogakr̥tyaṁ mahārāja pr̥thag eva śr̥ṇuṣva me ॥

योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् । तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥

yogakr̥tyaṁ tu yogānāṁ dhyānam eva paraṁ balam । tac cāpi dvividhaṁ dhyānam āhur vedavido janāḥ ॥

एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च । प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥

ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca । prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo manasas tathā ॥

मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप । त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥

mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa । trikālaṁ nābhiyuñjīta śeṣaṁ yuñjīta tatparaḥ ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः । दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः ॥

indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ । daśadvādaśabhir vāpi caturviṁśāt paraṁ tataḥ ॥

तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ । तिष्ठन्तमजरं तं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥

taṁ codanābhir matimān ātmānaṁ codayed atha । tiṣṭhantam ajaraṁ taṁ tu yat tad uktaṁ manīṣibhiḥ ॥

तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवमनुशुश्रुम । द्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥

taiś cātmā satataṁ jñeya ity evam anuśuśruma । dravyaṁ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ ॥

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ । pūrvarātre pare caiva dhārayeta mano ’’tmani ॥

स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर । मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥

sthirīkr̥tyendriyagrāmaṁ manasā mithileśvara । mano buddhyā sthiraṁ kr̥tvā pāṣāṇa iva niścalaḥ ॥

स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्गिरिवच्चापि निश्चलः । बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥

sthāṇuvac cāpy akampaḥ syād girivac cāpi niścalaḥ । budhā vidhividhānajñās tadā yuktaṁ pracakṣate ॥

न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति । न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥

na śr̥ṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati । na ca sparśaṁ vijānāti na saṁkalpayate manaḥ ॥

न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् । तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥

na cābhimanyate kiṁ cin na ca budhyati kāṣṭhavat । tadā prakr̥tim āpannaṁ yuktam āhur manīṣiṇaḥ ॥

निवाते च यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्स दृश्यते । निरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥

nivāte ca yathā dīpyan dīpas tadvat sa dr̥śyate । niriṅgaś cācalaś cordhvaṁ na tiryaggatim āpnuyāt ॥

तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते । हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥

tadā tam anupaśyeta yasmin dr̥ṣṭe tu kathyate । hr̥dayastho ’ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ ॥

विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् । वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथात्मनि ॥

vidhūma iva saptārcir āditya iva raśmimān । vaidyuto ’gnir ivākāśe dr̥śyate ’’tmā tathātmani ॥

यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः । ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥

yaṁ paśyanti mahātmāno dhr̥timanto manīṣiṇaḥ । brāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hy ayonim amr̥tātmakam ॥

तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् । तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥

tad evāhur aṇubhyo ’ṇu tan mahadbhyo mahattaram । tadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṁ tiṣṭhan na dr̥śyate ॥

बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् । महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामसः ॥

buddhidravyeṇa dr̥śyeta manodīpena lokakr̥t । mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ ॥

स तमोनुद इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर्वेदपारगैः । विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञितः ॥

sa tamonuda ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ । vimalo vitamaskaś ca nirliṅgo ’liṅgasaṁjñitaḥ ॥

योगमेतद्धि योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् । एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम् ॥

yogam etad dhi yogānāṁ manye yogasya lakṣaṇam । evaṁ paśyaṁ prapaśyanti ātmānam ajaraṁ param ॥

योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्त्वतो मया । सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् ॥

yogadarśanam etāvad uktaṁ te tattvato mayā । sāṁkhyajñānaṁ pravakṣyāmi parisaṁkhyānidarśanam ॥

अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः । तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥

avyaktam āhuḥ prakr̥tiṁ parāṁ prakr̥tivādinaḥ । tasmān mahat samutpannaṁ dvitīyaṁ rājasattama ॥

अहंकारस्तु महतस्तृतीयमिति नः श्रुतम् । पञ्च भूतान्यहंकारादाहुः सांख्यानुदर्शिनः ॥

ahaṁkāras tu mahatas tr̥tīyam iti naḥ śrutam । pañca bhūtāny ahaṁkārād āhuḥ sāṁkhyānudarśinaḥ ॥

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडश । पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥

etāḥ prakr̥tayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa । pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca ॥

एतावदेव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिणः । सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः ॥

etāvad eva tattvānāṁ sāṁkhyam āhur manīṣiṇaḥ । sāṁkhye vidhividhānajñā nityaṁ sāṁkhyapathe ratāḥ ॥

यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते । लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥

yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate । līyante pratilomāni sr̥jyante cāntarātmanā ॥

अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः । गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥

anulomena jāyante līyante pratilomataḥ । guṇā guṇeṣu satataṁ sāgarasyormayo yathā ॥

सर्गप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत् । एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ॥

sargapralaya etāvān prakr̥ter nr̥pasattama । ekatvaṁ pralaye cāsya bahutvaṁ ca yadāsr̥jat । evam eva ca rājendra vijñeyaṁ jñeyacintakaiḥ ॥

अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम् । एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववान् । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥

adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam । ekatvaṁ ca bahutvaṁ ca prakr̥ter anu tattvavān । ekatvaṁ pralaye cāsya bahutvaṁ ca pravartanāt ॥

बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् । तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥

bahudhātmā prakurvīta prakr̥tiṁ prasavātmikām । tac ca kṣetraṁ mahān ātmā pañcaviṁśo ’dhitiṣṭhati ॥

अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः । अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥

adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ । adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam ॥

क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते । अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥

kṣetraṁ jānāti cāvyaktaṁ kṣetrajña iti cocyate । avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate ॥

अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥

anyad eva ca kṣetraṁ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate । kṣetram avyaktam ity uktaṁ jñātā vai pañcaviṁśakaḥ ॥

अन्यदेव च ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयं तदुच्यते । ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥

anyad eva ca jñānaṁ syād anyaj jñeyaṁ tad ucyate । jñānam avyaktam ity uktaṁ jñeyo vai pañcaviṁśakaḥ ॥

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् । अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥

avyaktaṁ kṣetram ity uktaṁ tathā sattvaṁ tatheśvaram । anīśvaram atattvaṁ ca tattvaṁ tat pañcaviṁśakam ॥

सांख्यदर्शनमेतावत्परिसंख्यानदर्शनम् । सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥

sāṁkhyadarśanam etāvat parisaṁkhyānadarśanam । sāṁkhyaṁ prakurute caiva prakr̥tiṁ ca pracakṣate ॥

तत्त्वानि च चतुर्विंशत्परिसंख्याय तत्त्वतः । सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥

tattvāni ca caturviṁśat parisaṁkhyāya tattvataḥ । sāṁkhyāḥ saha prakr̥tyā tu nistattvaḥ pañcaviṁśakaḥ ॥

पञ्चविंशोऽप्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः । यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥

pañcaviṁśo ’prabuddhātmā budhyamāna iti smr̥taḥ । yadā tu budhyate ’’tmānaṁ tadā bhavati kevalaḥ ॥

सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः । एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥

samyag darśanam etāvad bhāṣitaṁ tava tattvataḥ । evam etad vijānantaḥ sāmyatāṁ pratiyānty uta ॥

सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा । गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥

samyaṅ nidarśanaṁ nāma pratyakṣaṁ prakr̥tes tathā । guṇatattvāny athaitāni nirguṇo ’nyas tathā bhavet ॥

न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः । विद्यतेऽक्षरभावत्वादपरस्परमव्ययम् ॥

na tv evaṁ vartamānānām āvr̥ttir vidyate punaḥ । vidyate ’kṣarabhāvatvād aparasparam avyayam ॥

पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक्तेषु दर्शनम् । तेऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम ॥

paśyerann ekamatayo na samyak teṣu darśanam । te ’vyaktaṁ pratipadyante punaḥ punar ariṁdama ॥

सर्वमेतद्विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् । व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥

sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt । vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ ॥

सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः । य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥

sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ pañcaviṁśakaḥ । ya enam abhijānanti na bhayaṁ teṣu vidyate ॥