Adhyāya 287

भीष्म उवाच । पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः । पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम् ॥

bhīṣma uvāca । punar eva tu papraccha janako mithilādhipaḥ । parāśaraṁ mahātmānaṁ dharme paramaniścayam ॥

किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति । क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामुने ॥

kiṁ śreyaḥ kā gatir brahman kiṁ kr̥taṁ na vinaśyati । kva gato na nivarteta tan me brūhi mahāmune ॥

पराशर उवाच । असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा । चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति ॥

parāśara uvāca । asaṅgaḥ śreyaso mūlaṁ jñānaṁ jñānagatiḥ parā । cīrṇaṁ tapo na praṇaśyed vāpaḥ kṣetre na naśyati ॥

छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते । दत्त्वाभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

chittvādharmamayaṁ pāśaṁ yadā dharme ’bhirajyate । dattvābhayakr̥taṁ dānaṁ tadā siddhim avāpnuyāt ॥

यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च । अभयं सर्वभूतेभ्यस्तद्दानमतिवर्तते ॥

yo dadāti sahasrāṇi gavām aśvaśatāni ca । abhayaṁ sarvabhūtebhyas tad dānam ativartate ॥

वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् । संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि ॥

vasan viṣayamadhye ’pi na vasaty eva buddhimān । saṁvasaty eva durbuddhir asatsu viṣayeṣv api ॥

नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञमापः पुष्करपर्णवत् । अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतु काष्ठवत् ॥

nādharmaḥ śliṣyate prājñam āpaḥ puṣkaraparṇavat । aprājñam adhikaṁ pāpaṁ śliṣyate jatu kāṣṭhavat ॥

नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति । कर्ता खलु यथाकालं तत्सर्वमभिपद्यते । न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ॥

nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartāram abhimuñcati । kartā khalu yathākālaṁ tat sarvam abhipadyate । na bhidyante kr̥tātmāna ātmapratyayadarśinaḥ ॥

बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते । शुभाशुभेषु सक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम् ॥

buddhikarmendriyāṇāṁ hi pramatto yo na budhyate । śubhāśubheṣu saktātmā prāpnoti sumahad bhayam ॥

वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा । विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते ॥

vītarāgo jitakrodhaḥ samyag bhavati yaḥ sadā । viṣaye vartamāno ’pi na sa pāpena yujyate ॥

मर्यादायां धर्मसेतुर्निबद्धो नैव सीदति । पुष्टस्रोत इवायत्तः स्फीतो भवति संचयः ॥

maryādāyāṁ dharmasetur nibaddho naiva sīdati । puṣṭasrota ivāyattaḥ sphīto bhavati saṁcayaḥ ॥

यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना । आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥

yathā bhānugataṁ tejo maṇiḥ śuddhaḥ samādhinā । ādatte rājaśārdūla tathā yogaḥ pravartate ॥

यथा तिलानामिह पुष्पसंश्रया;त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसौम्यताम् । तथा नराणां भुवि भावितात्मनां; यथाश्रयं सत्त्वगुणः प्रवर्तते ॥

yathā tilānām iha puṣpasaṁśrayāt; pr̥thak pr̥thag yāti guṇo ’tisaumyatām । tathā narāṇāṁ bhuvi bhāvitātmanāṁ; yathāśrayaṁ sattvaguṇaḥ pravartate ॥

जहाति दारानिहते न संपदः; सदश्वयानं विविधाश्च याः क्रियाः । त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर;स्तदास्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते ॥

jahāti dārān ihate na saṁpadaḥ; sadaśvayānaṁ vividhāś ca yāḥ kriyāḥ । triviṣṭape jātamatir yadā naras; tadāsya buddhir viṣayeṣu bhidyate ॥

प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो; यो बुध्यते ह्यात्महितं कदा च न । स सर्वभावानुगतेन चेतसा; नृपामिषेणेव झषो विकृष्यते ॥

prasaktabuddhir viṣayeṣu yo naro; yo budhyate hy ātmahitaṁ kadā ca na । sa sarvabhāvānugatena cetasā; nr̥pāmiṣeṇeva jhaṣo vikr̥ṣyate ॥

संघातवान्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः । कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति ॥

saṁghātavān martyalokaḥ parasparam apāśritaḥ । kadalīgarbhaniḥsāro naur ivāpsu nimajjati ॥

न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो; न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते । क्रिया हि धर्मस्य सदैव शोभना; यदा नरो मृत्युमुखेऽभिवर्तते ॥

na dharmakālaḥ puruṣasya niścito; na cāpi mr̥tyuḥ puruṣaṁ pratīkṣate । kriyā hi dharmasya sadaiva śobhanā; yadā naro mr̥tyumukhe ’bhivartate ॥

यथान्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति । तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम् ॥

yathāndhaḥ svagr̥he yukto hy abhyāsād eva gacchati । tathā yuktena manasā prājño gacchati tāṁ gatim ॥

मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् । अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् ॥

maraṇaṁ janmani proktaṁ janma vai maraṇāśritam । avidvān mokṣadharmeṣu baddho bhramati cakravat ॥

यथा मृणालोऽनुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम् । तथात्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते । मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति ॥

yathā mr̥ṇālo ’nugatam āśu muñcati kardamam । tathātmā puruṣasyeha manasā parimucyate । manaḥ praṇayate ’’tmānaṁ sa enam abhiyuñjati ॥

परार्थे वर्तमानस्तु स्वकार्यं योऽभिमन्यते । इन्द्रियार्थेषु सक्तः सन्स्वकार्यात्परिहीयते ॥

parārthe vartamānas tu svakāryaṁ yo ’bhimanyate । indriyārtheṣu saktaḥ san svakāryāt parihīyate ॥

अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् । प्राप्नोति स्वकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च ॥

adhas tiryaggatiṁ caiva svarge caiva parāṁ gatim । prāpnoti svakr̥tair ātmā prājñasyehetarasya ca ॥

मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै न्यस्यते द्रवः । तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते ॥

mr̥nmaye bhājane pakve yathā vai nyasyate dravaḥ । tathā śarīraṁ tapasā taptaṁ viṣayam aśnute ॥

विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् । यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥

viṣayān aśnute yas tu na sa bhokṣyaty asaṁśayam । yas tu bhogāṁs tyajed ātmā sa vai bhoktuṁ vyavasyati ॥

नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः । जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते ॥

nīhāreṇa hi saṁvītaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ । jātyandha iva panthānam āvr̥tātmā na budhyate ॥

वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम् । तथा मर्त्यार्णवे जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः ॥

vaṇig yathā samudrād vai yathārthaṁ labhate dhanam । tathā martyārṇave jantoḥ karmavijñānato gatiḥ ॥

अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् । मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥

ahorātramaye loke jarārūpeṇa saṁcaran । mr̥tyur grasati bhūtāni pavanaṁ pannago yathā ॥

स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते । नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम् ॥

svayaṁ kr̥tāni karmāṇi jāto jantuḥ prapadyate । nākr̥taṁ labhate kaś cit kiṁ cid atra priyāpriyam ॥

शयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च । शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा ॥

śayānaṁ yāntam āsīnaṁ pravr̥ttaṁ viṣayeṣu ca । śubhāśubhāni karmāṇi prapadyante naraṁ sadā ॥

न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति । दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे ॥

na hy anyat tīram āsādya punas tartuṁ vyavasyati । durlabho dr̥śyate hy asya vinipāto mahārṇave ॥

यथा भारावसक्ता हि नौर्महाम्भसि तन्तुना । तथा मनोऽभियोगाद्वै शरीरं प्रतिकर्षति ॥

yathā bhārāvasaktā hi naur mahāmbhasi tantunā । tathā mano ’bhiyogād vai śarīraṁ pratikarṣati ॥

यथा समुद्रमभितः संस्यूताः सरितोऽपराः । तथाद्या प्रकृतिर्योगादभिसंस्यूयते सदा ॥

yathā samudram abhitaḥ saṁsyūtāḥ sarito ’parāḥ । tathādyā prakr̥tir yogād abhisaṁsyūyate sadā ॥

स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः । प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत् ॥

snehapāśair bahuvidhair āsaktamanaso narāḥ । prakr̥tisthā viṣīdanti jale saikataveśmavat ॥

शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः । बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ॥

śarīragr̥hasaṁsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ । buddhimārgaprayātasya sukhaṁ tv iha paratra ca ॥

विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः । परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः ॥

vistarāḥ kleśasaṁyuktāḥ saṁkṣepās tu sukhāvahāḥ । parārthaṁ vistarāḥ sarve tyāgam ātmahitaṁ viduḥ ॥

संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः । भार्या दासाश्च पुत्राश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते ॥

saṁkalpajo mitravargo jñātayaḥ kāraṇātmakāḥ । bhāryā dāsāś ca putrāś ca svam artham anuyuñjate ॥

न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते । दानपथ्योदनो जन्तुः स्वकर्मफलमश्नुते ॥

na mātā na pitā kiṁ cit kasya cit pratipadyate । dānapathyodano jantuḥ svakarmaphalam aśnute ॥

माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा । अष्टापदपदस्थाने त्वक्षमुद्रेव न्यस्यते ॥

mātā putraḥ pitā bhrātā bhāryā mitrajanas tathā । aṣṭāpadapadasthāne tv akṣamudreva nyasyate ॥

सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि; शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः । उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा; बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा ॥

sarvāṇi karmāṇi purā kr̥tāni; śubhāśubhāny ātmano yānti jantoḥ । upasthitaṁ karmaphalaṁ viditvā; buddhiṁ tathā codayate ’ntarātmā ॥

व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति । न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति ॥

vyavasāyaṁ samāśritya sahāyān yo ’dhigacchati । na tasya kaś cid ārambhaḥ kadā cid avasīdati ॥

अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् । न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः ॥

advaidhamanasaṁ yuktaṁ śūraṁ dhīraṁ vipaścitam । na śrīḥ saṁtyajate nityam ādityam iva raśmayaḥ ॥

आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायाद्विस्मयाद्धिया । यमारभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थः परिसीदति ॥

āstikyavyavasāyābhyām upāyād vismayād dhiyā । yam ārabhaty anindyātmā na so ’rthaḥ parisīdati ॥

सर्वः स्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुः स्वयं; गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम् । मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिता; दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् ॥

sarvaḥ svāni śubhāśubhāni niyataṁ karmāṇi jantuḥ svayaṁ; garbhāt saṁpratipadyate tad ubhayaṁ yat tena pūrvaṁ kr̥tam । mr̥tyuś cāparihāravān samagatiḥ kālena viccheditā; dāroś cūrṇam ivāśmasāravihitaṁ karmāntikaṁ prāpayet ॥

स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं; कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम् । नरो हि सर्वो लभते यथाकृतं; शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा ॥

svarūpatām ātmakr̥taṁ ca vistaraṁ; kulānvayaṁ dravyasamr̥ddhisaṁcayam । naro hi sarvo labhate yathākr̥taṁ; śubhāśubhenātmakr̥tena karmaṇā ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तो जनको राजन्यथातथ्यं मनीषिणा । श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह ॥

bhīṣma uvāca । ity ukto janako rājan yathātathyaṁ manīṣiṇā । śrutvā dharmavidāṁ śreṣṭhaḥ parāṁ mudam avāpa ha ॥