Adhyāya 285

जनक उवाच । वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तद्ब्रूहि वदतां वर ॥

janaka uvāca । varṇo viśeṣavarṇānāṁ maharṣe kena jāyate । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ tad brūhi vadatāṁ vara ॥

यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः । कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः ॥

yad etaj jāyate ’patyaṁ sa evāyam iti śrutiḥ । kathaṁ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṁ gataḥ ॥

पराशर उवाच । एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः । तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः ॥

parāśara uvāca । evam etan mahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ । tapasas tv apakarṣeṇa jātigrahaṇatāṁ gataḥ ॥

सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः । अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते ॥

sukṣetrāc ca subījāc ca puṇyo bhavati saṁbhavaḥ । ato ’nyatarato hīnād avaro nāma jāyate ॥

वक्त्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे । सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः ॥

vaktrād bhujābhyām ūrubhyāṁ padbhyāṁ caivātha jajñire । sr̥jataḥ prajāpater lokān iti dharmavido viduḥ ॥

मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रबन्धवः । ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः ॥

mukhajā brāhmaṇās tāta bāhujāḥ kṣatrabandhavaḥ । ūrujā dhanino rājan pādajāḥ paricārakāḥ ॥

चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ । अतोऽन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः ॥

caturṇām eva varṇānām āgamaḥ puruṣarṣabha । ato ’nye tv atiriktā ye te vai saṁkarajāḥ smr̥tāḥ ॥

क्षत्रजातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा । श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः ॥

kṣatrajātir athāmbaṣṭhā ugrā vaidehakās tathā । śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ ॥

आयोगाः करणा व्रात्याश्चण्डालाश्च नराधिप । एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परम् ॥

āyogāḥ karaṇā vrātyāś caṇḍālāś ca narādhipa । ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparam ॥

जनक उवाच । ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम् । बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम ॥

janaka uvāca । brahmaṇaikena jātānāṁ nānātvaṁ gotrataḥ katham । bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama ॥

यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः । शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथापरे ॥

yatra tatra kathaṁ jātāḥ svayoniṁ munayo gatāḥ । śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathāpare ॥

पराशर उवाच । राजन्नैतद्भवेद्ग्राह्यमपकृष्टेन जन्मना । महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम् ॥

parāśara uvāca । rājan naitad bhaved grāhyam apakr̥ṣṭena janmanā । mahātmanāṁ samutpattis tapasā bhāvitātmanām ॥

उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह । स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः ॥

utpādya putrān munayo nr̥pate yatra tatra ha । svenaiva tapasā teṣām r̥ṣitvaṁ vidadhuḥ punaḥ ॥

पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः । वटस्ताण्ड्यः कृपश्चैव कक्षीवान्कमठादयः ॥

pitāmahaś ca me pūrvam r̥śyaśr̥ṅgaś ca kāśyapaḥ । vaṭas tāṇḍyaḥ kr̥paś caiva kakṣīvān kamaṭhādayaḥ ॥

यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतां वरः । आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुपदो मत्स्य एव च ॥

yavakrītaś ca nr̥pate droṇaś ca vadatāṁ varaḥ । āyur mataṅgo dattaś ca drupado matsya eva ca ॥

एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसोऽऽश्रयात् । प्रतिष्ठिता वेदविदो दमे तपसि चैव हि ॥

ete svāṁ prakr̥tiṁ prāptā vaideha tapaso ’’śrayāt । pratiṣṭhitā vedavido dame tapasi caiva hi ॥

मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव । अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च ॥

mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva । aṅgirāḥ kaśyapaś caiva vasiṣṭho bhr̥gur eva ca ॥

कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव । नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम् ॥

karmato ’nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva । nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṁ satām ॥

जनक उवाच । विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम । तथा सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि ॥

janaka uvāca । viśeṣadharmān varṇānāṁ prabrūhi bhagavan mama । tathā sāmānyadharmāṁś ca sarvatra kuśalo hy asi ॥

पराशर उवाच । प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप । विशेषधर्मो विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना ॥

parāśara uvāca । pratigraho yājanaṁ ca tathaivādhyāpanaṁ nr̥pa । viśeṣadharmo viprāṇāṁ rakṣā kṣatrasya śobhanā ॥

कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि । द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप ॥

kr̥ṣiś ca pāśupālyaṁ ca vāṇijyaṁ ca viśām api । dvijānāṁ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa ॥

विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः । धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे ॥

viśeṣadharmā nr̥pate varṇānāṁ parikīrtitāḥ । dharmān sādhāraṇāṁs tāta vistareṇa śr̥ṇuṣva me ॥

आनृशंस्यमहिंसा चाप्रमादः संविभागिता । श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च ॥

ānr̥śaṁsyam ahiṁsā cāpramādaḥ saṁvibhāgitā । śrāddhakarmātitheyaṁ ca satyam akrodha eva ca ॥

स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्यानसूयता । आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप ॥

sveṣu dāreṣu saṁtoṣaḥ śaucaṁ nityānasūyatā । ātmajñānaṁ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nr̥pa ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः । अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ । atra teṣām adhīkāro dharmeṣu dvipadāṁ vara ॥

विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः । उन्नमन्ति यथासन्तमाश्रित्येह स्वकर्मसु ॥

vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nr̥pate trayaḥ । unnamanti yathāsantam āśrityeha svakarmasu ॥

न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो; न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा । श्रुतिप्रवृत्तं न च धर्ममाप्नुते; न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम् ॥

na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo; na cāpi saṁskāram ihārhatīti vā । śrutipravr̥ttaṁ na ca dharmam āpnute; na cāsya dharme pratiṣedhanaṁ kr̥tam ॥

वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति; द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः । अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं; विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम् ॥

vaidehakaṁ śūdram udāharanti; dvijā mahārāja śrutopapannāḥ । ahaṁ hi paśyāmi narendra devaṁ; viśvasya viṣṇuṁ jagataḥ pradhānam ॥

सतां वृत्तमनुष्ठाय निहीना उज्जिहीर्षवः । मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः ॥

satāṁ vr̥ttam anuṣṭhāya nihīnā ujjihīrṣavaḥ । mantravarjaṁ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ ॥

यथा यथा हि सद्वृत्तमालम्बन्तीतरे जनाः । तथा तथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च शेरते ॥

yathā yathā hi sadvr̥ttam ālambantītare janāḥ । tathā tathā sukhaṁ prāpya pretya ceha ca śerate ॥

जनक उवाच । किं कर्म दूषयत्येनमथ जातिर्महामुने । संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

janaka uvāca । kiṁ karma dūṣayaty enam atha jātir mahāmune । saṁdeho me samutpannas tan me vyākhyātum arhasi ॥

पराशर उवाच । असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम् । कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय ॥

parāśara uvāca । asaṁśayaṁ mahārāja ubhayaṁ doṣakārakam । karma caiva hi jātiś ca viśeṣaṁ tu niśāmaya ॥

जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म निषेवते । जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः ॥

jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṁ karma niṣevate । jātyā duṣṭaś ca yaḥ pāpaṁ na karoti sa pūruṣaḥ ॥

जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम् । कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म नशोभनम् ॥

jātyā pradhānaṁ puruṣaṁ kurvāṇaṁ karma dhikkr̥tam । karma tad dūṣayaty enaṁ tasmāt karma naśobhanam ॥

जनक उवाच । कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम । न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा ॥

janaka uvāca । kāni karmāṇi dharmyāṇi loke ’smin dvijasattama । na hiṁsantīha bhūtāni kriyamāṇāni sarvadā ॥

पराशर उवाच । शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा ॥

parāśara uvāca । śr̥ṇu me ’tra mahārāja yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । yāni karmāṇy ahiṁsrāṇi naraṁ trāyanti sarvadā ॥

संन्यस्याग्नीनुपासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः । नैःश्रेयसं धर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम् ॥

saṁnyasyāgnīn upāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ । naiḥśreyasaṁ dharmapathaṁ samāruhya yathākramam ॥

प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः । प्रयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः ॥

praśritā vinayopetā damanityāḥ susaṁśitāḥ । prayānti sthānam ajaraṁ sarvakarmavivarjitāḥ ॥

सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्य;क्कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा । त्यक्त्वाधर्मं दारुणं जीवलोके; यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः ॥

sarve varṇā dharmakāryāṇi samyak; kr̥tvā rājan satyavākyāni coktvā । tyaktvādharmaṁ dāruṇaṁ jīvaloke; yānti svargaṁ nātra kāryo vicāraḥ ॥