Adhyāya 284

पराशर उवाच । एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः । तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥

parāśara uvāca । eṣa dharmavidhis tāta gr̥hasthasya prakīrtitaḥ । tapovidhiṁ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

प्रायेण हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते । सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस्तामसराजसैः ॥

prāyeṇa hi gr̥hasthasya mamatvaṁ nāma jāyate । saṅgāgataṁ naraśreṣṭha bhāvais tāmasarājasaiḥ ॥

गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च । दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै ॥

gr̥hāṇy āśritya gāvaś ca kṣetrāṇi ca dhanāni ca । dārāḥ putrāś ca bhr̥tyāś ca bhavantīha narasya vai ॥

एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः । रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः ॥

evaṁ tasya pravr̥ttasya nityam evānupaśyataḥ । rāgadveṣau vivardhete hy anityatvam apaśyataḥ ॥

रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् । मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप ॥

rāgadveṣābhibhūtaṁ ca naraṁ dravyavaśānugam । mohajātā ratir nāma samupaiti narādhipa ॥

कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायणः । लाभं ग्राम्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति ॥

kr̥tārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥ । lābhaṁ grāmyasukhād anyaṁ ratito nānupaśyati ॥

ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वर्धयते जनम् । पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति ॥

tato lobhābhibhūtātmā saṅgād vardhayate janam । puṣṭyarthaṁ caiva tasyeha janasyārthaṁ cikīrṣati ॥

स जानन्नपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः । बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते ॥

sa jānann api cākāryam arthārthaṁ sevate naraḥ । bālasnehaparītātmā tatkṣayāc cānutapyate ॥

ततो मानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम् । करोति येन भोगी स्यामिति तस्माद्विनश्यति ॥

tato mānena saṁpanno rakṣann ātmaparājayam । karoti yena bhogī syām iti tasmād vinaśyati ॥

तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मदर्शनम् । अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम् ॥

tapo hi buddhiyuktānāṁ śāśvataṁ brahmadarśanam । anvicchatāṁ śubhaṁ karma narāṇāṁ tyajatāṁ sukham ॥

स्नेहायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव । आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति ॥

snehāyatananāśāc ca dhananāśāc ca pārthiva । ādhivyādhipratāpāc ca nirvedam upagacchati ॥

निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधाच्छास्त्रदर्शनम् । शास्त्रार्थदर्शनाद्राजंस्तप एवानुपश्यति ॥

nirvedād ātmasaṁbodhaḥ saṁbodhāc chāstradarśanam । śāstrārthadarśanād rājaṁs tapa evānupaśyati ॥

दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् । यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति ॥

durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān । yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṁ vyavasyati ॥

तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते । जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम् ॥

tapaḥ sarvagataṁ tāta hīnasyāpi vidhīyate । jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam ॥

प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः । क्वचित्क्वचिद्व्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव ॥

prajāpatiḥ prajāḥ pūrvam asr̥jat tapasā vibhuḥ । kva cit kva cid vrataparo vratāny āsthāya pārthiva ॥

आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः । विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः ॥

ādityā vasavo rudrās tathaivāgny aśvimārutāḥ । viśvedevās tathā sādhyāḥ pitaro ’tha marudgaṇāḥ ॥

यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः । संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः ॥

yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāś cānye divaukasaḥ । saṁsiddhās tapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ ॥

ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास्तपसा पुरा । ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा ॥

ye cādau brahmaṇā sr̥ṣṭā brāhmaṇās tapasā purā । te bhāvayantaḥ pr̥thivīṁ vicaranti divaṁ tathā ॥

मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः । महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम् ॥

martyaloke ca rājāno ye cānye gr̥hamedhinaḥ । mahākuleṣu dr̥śyante tat sarvaṁ tapasaḥ phalam ॥

कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च । वाहनासनयानानि सर्वं तत्तपसः फलम् ॥

kauśikāni ca vastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca । vāhanāsanayānāni sarvaṁ tat tapasaḥ phalam ॥

मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः । वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम् ॥

manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ । vāsaḥ prāsādapr̥ṣṭhe ca tat sarvaṁ tapasaḥ phalam ॥

शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च । अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम् ॥

śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca । abhipretāni sarvāṇi bhavanti kr̥takarmaṇām ॥

नाप्राप्यं तपसा किंचित्त्रैलोक्येऽस्मिन्परंतप । उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम् ॥

nāprāpyaṁ tapasā kiṁ cit trailokye ’smin paraṁtapa । upabhogaparityāgaḥ phalāny akr̥takarmaṇām ॥

सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत् । अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम ॥

sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṁ parityajet । avekṣya manasā śāstraṁ buddhyā ca nr̥pasattama ॥

असंतोषोऽसुखायैव लोभादिन्द्रियविभ्रमः । ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता ॥

asaṁtoṣo ’sukhāyaiva lobhād indriyavibhramaḥ । tato ’sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā ॥

नष्टप्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यति । तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश्चरेत् ॥

naṣṭaprajño yadā bhavati tadā nyāyaṁ na paśyati । tasmāt sukhakṣaye prāpte pumān ugraṁ tapaś caret ॥

यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहोच्यते । कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम् ॥

yad iṣṭaṁ tat sukhaṁ prāhur dveṣyaṁ duḥkham ihocyate । kr̥tākr̥tasya tapasaḥ phalaṁ paśyasva yādr̥śam ॥

नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते । प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः ॥

nityaṁ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṁś copabhuñjate । prākāśyaṁ caiva gacchanti kr̥tvā niṣkalmaṣaṁ tapaḥ ॥

अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम् । फलार्थी सत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम् ॥

apriyāṇy avamānāṁś ca duḥkhaṁ bahuvidhātmakam । phalārthī satpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam ॥

धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते । स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते ॥

dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate । sa kr̥tvā pāpakāny eva nirayaṁ pratipadyate ॥

सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तम । स्ववृत्ताद्यो न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः ॥

sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottama । svavr̥ttād yo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ ॥

इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता । रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशां पते ॥

iṣuprapātamātraṁ hi sparśayoge ratiḥ smr̥tā । rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṁ pate ॥

ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः । बुधा येन प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम् ॥

tato ’sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayāt punaḥ । budhā yena praśaṁsanti mokṣaṁ sukham anuttamam ॥

ततः फलार्थं चरति भवन्ति ज्यायसो गुणाः । धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते ॥

tataḥ phalārthaṁ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥ । dharmavr̥ttyā ca satataṁ kāmārthābhyāṁ na hīyate ॥

अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा । प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः ॥

aprayatnāgatāḥ sevyā gr̥hasthair viṣayāḥ sadā । prayatnenopagamyaś ca svadharma iti me matiḥ ॥

मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् । धर्मक्रियावियुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम् ॥

mānināṁ kulajātānāṁ nityaṁ śāstrārthacakṣuṣām । dharmakriyāviyuktānām aśaktyā saṁvr̥tātmanām ॥

क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् । तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते ॥

kriyamāṇaṁ yadā karma nāśaṁ gacchati mānuṣam । teṣāṁ nānyad r̥te loke tapasaḥ karma vidyate ॥

सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम् । दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मं विचरेन्नृप ॥

sarvātmanā tu kurvīta gr̥hasthaḥ karmaniścayam । dākṣyeṇa havyakavyārthaṁ svadharmaṁ vicaren nr̥pa ॥

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṁsthitim । evam āśramiṇaḥ sarve gr̥hasthe yānti saṁsthitim ॥