Adhyāya 273

भीष्म उवाच । वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः । अभवन्यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु ॥

bhīṣma uvāca । vr̥trasya tu mahārāja jvarāviṣṭasya sarvaśaḥ । abhavan yāni liṅgāni śarīre tāni me śr̥ṇu ॥

ज्वलितास्योऽभवद्घोरो वैवर्ण्यं चागमत्परम् । गात्रकम्पश्च सुमहाञ्श्वासश्चाप्यभवन्महान् । रोमहर्षश्च तीव्रोऽभून्निःश्वासश्च महान्नृप ॥

jvalitāsyo ’bhavad ghoro vaivarṇyaṁ cāgamat param । gātrakampaś ca sumahāñ śvāsaś cāpy abhavan mahān । romaharṣaś ca tīvro ’bhūn niḥśvāsaś ca mahān nr̥pa ॥

शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्त्रात्सुदारुणा । निष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारत । उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे ॥

śivā cāśivasaṁkāśā tasya vaktrāt sudāruṇā । niṣpapāta mahāghorā smr̥tiḥ sā tasya bhārata । ulkāś ca jvalitās tasya dīptāḥ pārśve prapedire ॥

गृध्रकङ्कवडाश्चैव वाचोऽमुञ्चन्सुदारुणाः । वृत्रस्योपरि संहृष्टाश्चक्रवत्परिबभ्रमुः ॥

gr̥dhrakaṅkavaḍāś caiva vāco ’muñcan sudāruṇāḥ । vr̥trasyopari saṁhr̥ṣṭāś cakravat paribabhramuḥ ॥

ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायितमाहवे । वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं प्रत्यवैक्षत ॥

tatas taṁ ratham āsthāya devāpyāyitam āhave । vajrodyatakaraḥ śakras taṁ daityaṁ pratyavaikṣata ॥

अमानुषमथो नादं स मुमोच महासुरः । व्यजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः । अथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत् ॥

amānuṣam atho nādaṁ sa mumoca mahāsuraḥ । vyajr̥mbhata ca rājendra tīvrajvarasamanvitaḥ । athāsya jr̥mbhataḥ śakras tato vajram avāsr̥jat ॥

स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशोपमः । क्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत् ॥

sa vajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadr̥śopamaḥ । kṣipram eva mahākāyaṁ vr̥traṁ daityam apātayat ॥

ततो नादः समभवत्पुनरेव समन्ततः । वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ ॥

tato nādaḥ samabhavat punar eva samantataḥ । vr̥traṁ vinihataṁ dr̥ṣṭvā devānāṁ bharatarṣabha ॥

वृत्रं तु हत्वा भगवान्दानवारिर्महायशाः । वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत् ॥

vr̥traṁ tu hatvā bhagavān dānavārir mahāyaśāḥ । vajreṇa viṣṇuyuktena divam eva samāviśat ॥

अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृता । ब्रह्महत्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा ॥

atha vr̥trasya kauravya śarīrād abhiniḥsr̥tā । brahmahatyā mahāghorā raudrā lokabhayāvahā ॥

करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला । प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत ॥

karāladaśanā bhīmā vikr̥tā kr̥ṣṇapiṅgalā । prakīrṇamūrdhajā caiva ghoranetrā ca bhārata ॥

कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभ । रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी ॥

kapālamālinī caiva kr̥śā ca bharatarṣabha । rudhirārdrā ca dharmajña cīravastranivāsinī ॥

साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा । वज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम ॥

sābhiniṣkramya rājendra tādr̥grūpā bhayāvahā । vajriṇaṁ mr̥gayām āsa tadā bharatasattama ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन । स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया ॥

kasya cit tv atha kālasya vr̥trahā kurunandana । svargāyābhimukhaḥ prāyāl lokānāṁ hitakāmyayā ॥

बिसान्निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम् । कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत्तदा ॥

bisān niḥsaramāṇaṁ tu dr̥ṣṭvā śakraṁ mahaujasam । kaṇṭhe jagrāha devendraṁ sulagnā cābhavat tadā ॥

स हि तस्मिन्समुत्पन्ने ब्रह्महत्याकृते भये । नलिन्यां बिसमध्यस्थो बभूवाब्दगणान्बहून् ॥

sa hi tasmin samutpanne brahmahatyākr̥te bhaye । nalinyāṁ bisamadhyastho babhūvābdagaṇān bahūn ॥

अनुसृत्य तु यत्नात्स तया वै ब्रह्महत्यया । तदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत ॥

anusr̥tya tu yatnāt sa tayā vai brahmahatyayā । tadā gr̥hītaḥ kauravya niśceṣṭaḥ samapadyata ॥

तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह । न चाशकत्तां देवेन्द्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् ॥

tasyā vyapohane śakraḥ paraṁ yatnaṁ cakāra ha । na cāśakat tāṁ devendro brahmahatyāṁ vyapohitum ॥

गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ । पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् ॥

gr̥hīta eva tu tayā devendro bharatarṣabha । pitāmaham upāgamya śirasā pratyapūjayat ॥

ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्यया । ब्रह्मा संचिन्तयामास तदा भरतसत्तम ॥

jñātvā gr̥hītaṁ śakraṁ tu dvijapravarahatyayā । brahmā saṁcintayām āsa tadā bharatasattama ॥

तामुवाच महाबाहो ब्रह्महत्यां पितामहः । स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत ॥

tām uvāca mahābāho brahmahatyāṁ pitāmahaḥ । svareṇa madhureṇātha sāntvayann iva bhārata ॥

मुच्यतां त्रिदशेन्द्रोऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि । ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं कं त्वमिहेच्छसि ॥

mucyatāṁ tridaśendro ’yaṁ matpriyaṁ kuru bhāmini । brūhi kiṁ te karomy adya kāmaṁ kaṁ tvam ihecchasi ॥

ब्रह्महत्योवाच । त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि । कृतमेवेह मन्येऽहं निवासं तु विधत्स्व मे ॥

brahmahatyovāca । trilokapūjite deve prīte trailokyakartari । kr̥tam eveha manye ’haṁ nivāsaṁ tu vidhatsva me ॥

त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना । स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता ॥

tvayā kr̥teyaṁ maryādā lokasaṁrakṣaṇārthinā । sthāpanā vai sumahatī tvayā deva pravartitā ॥

प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलोकेश्वरे प्रभो । शक्रादपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे ॥

prīte tu tvayi dharmajña sarvalokeśvare prabho । śakrād apagamiṣyāmi nivāsaṁ tu vidhatsva me ॥

भीष्म उवाच । तथेति तां प्राह तदा ब्रह्महत्यां पितामहः । उपायतः स शक्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहत ॥

bhīṣma uvāca । tatheti tāṁ prāha tadā brahmahatyāṁ pitāmahaḥ । upāyataḥ sa śakrasya brahmahatyāṁ vyapohata ॥

ततः स्वयंभुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मना । ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत् ॥

tataḥ svayaṁbhuvā dhyātas tatra vahnir mahātmanā । brahmāṇam upasaṁgamya tato vacanam abravīt ॥

प्राप्तोऽस्मि भगवन्देव त्वत्सकाशमरिंदम । यत्कर्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

prāpto ’smi bhagavan deva tvatsakāśam ariṁdama । yat kartavyaṁ mayā deva tad bhavān vaktum arhati ॥

ब्रह्मोवाच । बहुधा विभजिष्यामि ब्रह्महत्यामिमामहम् । शक्रस्याद्य विमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ मे ॥

brahmovāca । bahudhā vibhajiṣyāmi brahmahatyām imām aham । śakrasyādya vimokṣārthaṁ caturbhāgaṁ pratīccha me ॥

अग्निरुवाच । मम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभो । एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित ॥

agnir uvāca । mama mokṣasya ko ’nto vai brahman dhyāyasva vai prabho । etad icchāmi vijñātuṁ tattvato lokapūjita ॥

ब्रह्मोवाच । यस्त्वां ज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित् । बीजौषधिरसैर्वह्ने न यक्ष्यति तमोवृतः ॥

brahmovāca । yas tvāṁ jvalantam āsādya svayaṁ vai mānavaḥ kva cit । bījauṣadhirasair vahne na yakṣyati tamovr̥taḥ ॥

तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति । ब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥

tam eṣā yāsyati kṣipraṁ tatraiva ca nivatsyati । brahmahatyā havyavāha vyetu te mānaso jvaraḥ ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक् । पितामहस्य भगवांस्तथा च तदभूत्प्रभो ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ pratijagrāha tad vaco havyakavyabhuk । pitāmahasya bhagavāṁs tathā ca tad abhūt prabho ॥

ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहः । इममर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे ॥

tato vr̥kṣauṣadhitr̥ṇaṁ samāhūya pitāmahaḥ । imam arthaṁ mahārāja vaktuṁ samupacakrame ॥

ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम् । व्यथितं वह्निवद्राजन्ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥

tato vr̥kṣauṣadhitr̥ṇaṁ tathaivoktaṁ yathātatham । vyathitaṁ vahnivad rājan brahmāṇam idam abravīt ॥

अस्माकं ब्रह्महत्यातो कोऽन्तो लोकपितामह । स्वभावनिहतानस्मान्न पुनर्हन्तुमर्हसि ॥

asmākaṁ brahmahatyāto ko ’nto lokapitāmaha । svabhāvanihatān asmān na punar hantum arhasi ॥

वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम् । सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम् ॥

vayam agniṁ tathā śītaṁ varṣaṁ ca pavaneritam । sahāmaḥ satataṁ deva tathā chedanabhedanam ॥

ब्रह्महत्यामिमामद्य भवतः शासनाद्वयम् । ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान् ॥

brahmahatyām imām adya bhavataḥ śāsanād vayam । grahīṣyāmas trilokeśa mokṣaṁ cintayatāṁ bhavān ॥

ब्रह्मोवाच । पर्वकाले तु संप्राप्ते यो वै छेदनभेदनम् । करिष्यति नरो मोहात्तमेषानुगमिष्यति ॥

brahmovāca । parvakāle tu saṁprāpte yo vai chedanabhedanam । kariṣyati naro mohāt tam eṣānugamiṣyati ॥

भीष्म उवाच । ततो वृक्षौषधितृणमेवमुक्तं महात्मना । ब्रह्माणमभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम् ॥

bhīṣma uvāca । tato vr̥kṣauṣadhitr̥ṇam evam uktaṁ mahātmanā । brahmāṇam abhisaṁpūjya jagāmāśu yathāgatam ॥

आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः । वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत ॥

āhūyāpsaraso devas tato lokapitāmahaḥ । vācā madhurayā prāha sāntvayann iva bhārata ॥

इयमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाः । चतुर्थमस्या भागं हि मयोक्ताः संप्रतीच्छत ॥

iyam indrād anuprāptā brahmahatyā varāṅganāḥ । caturtham asyā bhāgaṁ hi mayoktāḥ saṁpratīcchata ॥

अप्सरस ऊचुः । ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात् । मोक्षं समयतोऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह ॥

apsarasa ūcuḥ । grahaṇe kr̥tabuddhīnāṁ deveśa tava śāsanāt । mokṣaṁ samayato ’smākaṁ cintayasva pitāmaha ॥

ब्रह्मोवाच । रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत् । तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥

brahmovāca । rajasvalāsu nārīṣu yo vai maithunam ācaret । tam eṣā yāsyati kṣipraṁ vyetu vo mānaso jvaraḥ ॥

भीष्म उवाच । तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाः । स्वानि स्थानानि संप्राप्य रेमिरे भरतर्षभ ॥

bhīṣma uvāca । tatheti hr̥ṣṭamanasa uktvāthāpsarasāṁ gaṇāḥ । svāni sthānāni saṁprāpya remire bharatarṣabha ॥

ततस्त्रिलोककृद्देवः पुनरेव महातपाः । अपः संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन् ॥

tatas trilokakr̥d devaḥ punar eva mahātapāḥ । apaḥ saṁcintayām āsa dhyātās tāś cāpy athāgaman ॥

तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम् । इदमूचुर्वचो राजन्प्रणिपत्य पितामहम् ॥

tās tu sarvāḥ samāgamya brahmāṇam amitaujasam । idam ūcur vaco rājan praṇipatya pitāmaham ॥

इमाः स्म देव संप्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम । शासनात्तव देवेश समाज्ञापय नो विभो ॥

imāḥ sma deva saṁprāptās tvatsakāśam ariṁdama । śāsanāt tava deveśa samājñāpaya no vibho ॥

ब्रह्मोवाच । इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया । ब्रह्महत्या चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत ॥

brahmovāca । iyaṁ vr̥trād anuprāptā puruhūtaṁ mahābhayā । brahmahatyā caturthāṁśam asyā yūyaṁ pratīcchata ॥

आप ऊचुः । एवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभो । मोक्षं समयतोऽस्माकं संचिन्तयितुमर्हसि ॥

āpa ūcuḥ । evaṁ bhavatu lokeśa yathā vadasi naḥ prabho । mokṣaṁ samayato ’smākaṁ saṁcintayitum arhasi ॥

त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमो गुरुः । कोऽन्यः प्रसादो हि भवेद्यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत् ॥

tvaṁ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramo guruḥ । ko ’nyaḥ prasādo hi bhaved yaḥ kr̥cchrān naḥ samuddharet ॥

ब्रह्मोवाच । अल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः । श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति ॥

brahmovāca । alpā iti matiṁ kr̥tvā yo naro buddhimohitaḥ । śleṣmamūtrapurīṣāṇi yuṣmāsu pratimokṣyati ॥

तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति । तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः ॥

tam eṣā yāsyati kṣipraṁ tatraiva ca nivatsyati । tathā vo bhavitā mokṣa iti satyaṁ bravīmi vaḥ ॥

भीष्म उवाच । ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्महत्या युधिष्ठिर । यथानिसृष्टं तं देशमगच्छद्देवशासनात् ॥

bhīṣma uvāca । tato vimucya devendraṁ brahmahatyā yudhiṣṭhira । yathānisr̥ṣṭaṁ taṁ deśam agacchad devaśāsanāt ॥

एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्महत्या जनाधिप । पितामहमनुज्ञाप्य सोऽश्वमेधमकल्पयत् ॥

evaṁ śakreṇa saṁprāptā brahmahatyā janādhipa । pitāmaham anujñāpya so ’śvamedham akalpayat ॥

श्रूयते हि महाराज संप्राप्ता वासवेन वै । ब्रह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान् ॥

śrūyate hi mahārāja saṁprāptā vāsavena vai । brahmahatyā tataḥ śuddhiṁ hayamedhena labdhavān ॥

समवाप्य श्रियं देवो हत्वारींश्च सहस्रशः । प्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते ॥

samavāpya śriyaṁ devo hatvārīṁś ca sahasraśaḥ । praharṣam atulaṁ lebhe vāsavaḥ pr̥thivīpate ॥

वृत्रस्य रुधिराच्चैव खुखुण्डाः पार्थ जज्ञिरे । द्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः ॥

vr̥trasya rudhirāc caiva khukhuṇḍāḥ pārtha jajñire । dvijātibhir abhakṣyās te dīkṣitaiś ca tapodhanaiḥ ॥

सर्वावस्थं त्वमप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरु । इमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन ॥

sarvāvasthaṁ tvam apy eṣāṁ dvijātīnāṁ priyaṁ kuru । ime hi bhūtale devāḥ prathitāḥ kurunandana ॥

एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरः । उपायपूर्वं निहतो वृत्रोऽथामिततेजसा ॥

evaṁ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyān mahāsuraḥ । upāyapūrvaṁ nihato vr̥tro ’thāmitatejasā ॥

एवं त्वमपि कौरव्य पृथिव्यामपराजितः । भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुरमित्रहा ॥

evaṁ tvam api kauravya pr̥thivyām aparājitaḥ । bhaviṣyasi yathā devaḥ śatakratur amitrahā ॥

ये तु शक्रकथां दिव्यामिमां पर्वसु पर्वसु । विप्रमध्ये पठिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्बिषम् ॥

ye tu śakrakathāṁ divyām imāṁ parvasu parvasu । vipramadhye paṭhiṣyanti na te prāpsyanti kilbiṣam ॥

इत्येतद्वृत्रमाश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत् । कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

ity etad vr̥tram āśritya śakrasyātyadbhutaṁ mahat । kathitaṁ karma te tāta kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥