Adhyāya 272

युधिष्ठिर उवाच । अहो धर्मिष्ठता तात वृत्रस्यामिततेजसः । यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्च तादृशी ॥

yudhiṣṭhira uvāca । aho dharmiṣṭhatā tāta vr̥trasyāmitatejasaḥ । yasya vijñānam atulaṁ viṣṇor bhaktiś ca tādr̥śī ॥

दुर्विज्ञेयमिदं तात विष्णोरमिततेजसः । कथं वा राजशार्दूल पदं तज्ज्ञातवानसौ ॥

durvijñeyam idaṁ tāta viṣṇor amitatejasaḥ । kathaṁ vā rājaśārdūla padaṁ taj jñātavān asau ॥

भवता कथितं ह्येतच्छ्रद्दधे चाहमच्युत । भूयस्तु मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शनात् ॥

bhavatā kathitaṁ hy etac chraddadhe cāham acyuta । bhūyas tu me samutpannā buddhir avyaktadarśanāt ॥

कथं विनिहतो वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ । धर्मिष्ठो विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च पदान्वये ॥

kathaṁ vinihato vr̥traḥ śakreṇa bharatarṣabha । dharmiṣṭho viṣṇubhaktaś ca tattvajñaś ca padānvaye ॥

एतन्मे संशयं ब्रूहि पृच्छतो भरतर्षभ । वृत्रस्तु राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः ॥

etan me saṁśayaṁ brūhi pr̥cchato bharatarṣabha । vr̥tras tu rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ ॥

यथा चैवाभवद्युद्धं तच्चाचक्ष्व पितामह । विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे ॥

yathā caivābhavad yuddhaṁ tac cācakṣva pitāmaha । vistareṇa mahābāho paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

भीष्म उवाच । रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं सुरगणैः पुरा । ददर्शाथाग्रतो वृत्रं विष्ठितं पर्वतोपमम् ॥

bhīṣma uvāca । rathenendraḥ prayāto vai sārdhaṁ suragaṇaiḥ purā । dadarśāthāgrato vr̥traṁ viṣṭhitaṁ parvatopamam ॥

योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोच्छ्रितमरिंदम । शतानि विस्तरेणाथ त्रीण्येवाभ्यधिकानि तु ॥

yojanānāṁ śatāny ūrdhvaṁ pañcocchritam ariṁdama । śatāni vistareṇātha trīṇy evābhyadhikāni tu ॥

तत्प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् । वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे ॥

tat prekṣya tādr̥śaṁ rūpaṁ trailokyenāpi durjayam । vr̥trasya devāḥ saṁtrastā na śāntim upalebhire ॥

शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत । भयाद्वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ॥

śakrasya tu tadā rājann ūrustambho vyajāyata । bhayād vr̥trasya sahasā dr̥ṣṭvā tad rūpam uttamam ॥

ततो नादः समभवद्वादित्राणां च निस्वनः । देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ॥

tato nādaḥ samabhavad vāditrāṇāṁ ca nisvanaḥ । devāsurāṇāṁ sarveṣāṁ tasmin yuddha upasthite ॥

अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमुपस्थितम् । न संभ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत ॥

atha vr̥trasya kauravya dr̥ṣṭvā śakram upasthitam । na saṁbhramo na bhīḥ kā cid āsthā vā samajāyata ॥

ततः समभवद्युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम् । शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः ॥

tataḥ samabhavad yuddhaṁ trailokyasya bhayaṁkaram । śakrasya ca surendrasya vr̥trasya ca mahātmanaḥ ॥

असिभिः पट्टिशैः शूलैः शक्तितोमरमुद्गरैः । शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः ॥

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ । śilābhir vividhābhiś ca kārmukaiś ca mahāsvanaiḥ ॥

अस्त्रैश्च विविधैर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च । देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत्समाकुलम् ॥

astraiś ca vividhair divyaiḥ pāvakolkābhir eva ca । devāsurais tataḥ sainyaiḥ sarvam āsīt samākulam ॥

पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तथा । ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥

pitāmahapurogāś ca sarve devagaṇās tathā । r̥ṣayaś ca mahābhāgās tad yuddhaṁ draṣṭum āgaman ॥

विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ । गन्धर्वाश्च विमानाग्र्यैरप्सरोभिः समागमन् ॥

vimānāgryair mahārāja siddhāś ca bharatarṣabha । gandharvāś ca vimānāgryair apsarobhiḥ samāgaman ॥

ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभृतां वरः । अश्मवर्षेण देवेन्द्रं पर्वतात्समवाकिरत् ॥

tato ’ntarikṣam āvr̥tya vr̥tro dharmabhr̥tāṁ varaḥ । aśmavarṣeṇa devendraṁ parvatāt samavākirat ॥

ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शस्त्रवृष्टिभिः । अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे ॥

tato devagaṇāḥ kruddhāḥ sarvataḥ śastravr̥ṣṭibhiḥ । aśmavarṣam apohanta vr̥trapreritam āhave ॥

वृत्रश्च कुरुशार्दूल महामायो महाबलः । मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वतः ॥

vr̥traś ca kuruśārdūla mahāmāyo mahābalaḥ । mohayām āsa devendraṁ māyāyuddhena sarvataḥ ॥

तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः । रथंतरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत् ॥

tasya vr̥trārditasyātha moha āsīc chatakratoḥ । rathaṁtareṇa taṁ tatra vasiṣṭhaḥ samabodhayat ॥

वसिष्ठ उवाच । देवश्रेष्ठोऽसि देवेन्द्र सुरारिविनिबर्हण । त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि ॥

vasiṣṭha uvāca । devaśreṣṭho ’si devendra surārivinibarhaṇa । trailokyabalasaṁyuktaḥ kasmāc chakra viṣīdasi ॥

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्प्रभुः । सोमश्च भगवान्देवः सर्वे च परमर्षयः ॥

eṣa brahmā ca viṣṇuś ca śivaś caiva jagatprabhuḥ । somaś ca bhagavān devaḥ sarve ca paramarṣayaḥ ॥

मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा । आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रुं सुरेश्वर ॥

mā kārṣīḥ kaśmalaṁ śakra kaś cid evetaro yathā । āryāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā jahi śatruṁ sureśvara ॥

एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः । निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुरेश्वर ॥

eṣa lokagurus tryakṣaḥ sarvalokanamaskr̥taḥ । nirīkṣate tvāṁ bhagavāṁs tyaja mohaṁ sureśvara ॥

एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः । स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै ॥

ete brahmarṣayaś caiva br̥haspatipurogamāḥ । stavena śakra divyena stuvanti tvāṁ jayāya vai ॥

भीष्म उवाच । एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना । अतीव वासवस्यासीद्बलमुत्तमतेजसः ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ saṁbodhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā । atīva vāsavasyāsīd balam uttamatejasaḥ ॥

ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान्पाकशासनः । योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत ॥

tato buddhim upāgamya bhagavān pākaśāsanaḥ । yogena mahatā yuktas tāṁ māyāṁ vyapakarṣata ॥

ततोऽङ्गिरःसुतः श्रीमांस्ते चैव परमर्षयः । दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तमुपगम्य महेश्वरम् । ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया ॥

tato ’ṅgiraḥsutaḥ śrīmāṁs te caiva paramarṣayaḥ । dr̥ṣṭvā vr̥trasya vikrāntam upagamya maheśvaram । ūcur vr̥travināśārthaṁ lokānāṁ hitakāmyayā ॥

ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः । समाविशन्महारौद्रं वृत्रं दैत्यवरं तदा ॥

tato bhagavatas tejo jvaro bhūtvā jagatpateḥ । samāviśan mahāraudraṁ vr̥traṁ daityavaraṁ tadā ॥

विष्णुश्च भगवान्देवः सर्वलोकाभिपूजितः । ऐन्द्रं समाविशद्वज्रं लोकसंरक्षणे रतः ॥

viṣṇuś ca bhagavān devaḥ sarvalokābhipūjitaḥ । aindraṁ samāviśad vajraṁ lokasaṁrakṣaṇe rataḥ ॥

ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम् । वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः ॥

tato br̥haspatir dhīmān upāgamya śatakratum । vasiṣṭhaś ca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ ॥

ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम् । ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो ॥

te samāsādya varadaṁ vāsavaṁ lokapūjitam । ūcur ekāgramanaso jahi vr̥tram iti prabho ॥

महेश्वर उवाच । एष वृत्रो महाञ्शक्र बलेन महता वृतः । विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः ॥

maheśvara uvāca । eṣa vr̥tro mahāñ śakra balena mahatā vr̥taḥ । viśvātmā sarvagaś caiva bahumāyaś ca viśrutaḥ ॥

तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् । जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर ॥

tad enam asuraśreṣṭhaṁ trailokyenāpi durjayam । jahi tvaṁ yogam āsthāya māvamaṁsthāḥ sureśvara ॥

अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप । षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ ॥

anena hi tapas taptaṁ balārtham amarādhipa । ṣaṣṭiṁ varṣasahasrāṇi brahmā cāsmai varaṁ dadau ॥

महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च । महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर ॥

mahattvaṁ yogināṁ caiva mahāmāyatvam eva ca । mahābalatvaṁ ca tathā tejaś cāgryaṁ sureśvara ॥

एतद्वै मामकं तेजः समाविशति वासव । वृत्रमेनं त्वमप्येवं जहि वज्रेण दानवम् ॥

etad vai māmakaṁ tejaḥ samāviśati vāsava । vr̥tram enaṁ tvam apy evaṁ jahi vajreṇa dānavam ॥

शक्र उवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम् । वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ ॥

śakra uvāca । bhagavaṁs tvatprasādena ditijaṁ sudurāsadam । vajreṇa nihaniṣyāmi paśyatas te surarṣabha ॥

भीष्म उवाच । आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे । देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत् ॥

bhīṣma uvāca । āviśyamāne daitye tu jvareṇātha mahāsure । devatānām r̥ṣīṇāṁ ca harṣān nādo mahān abhūt ॥

ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्खाश्च सुमहास्वनाः । मुरजा डिण्डिमाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः ॥

tato dundubhayaś caiva śaṅkhāś ca sumahāsvanāḥ । murajā ḍiṇḍimāś caiva prāvādyanta sahasraśaḥ ॥

असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपोऽभवन्महान् । प्रज्ञानाशश्च बलवान्क्षणेन समपद्यत ॥

asurāṇāṁ tu sarveṣāṁ smr̥tilopo ’bhavan mahān । prajñānāśaś ca balavān kṣaṇena samapadyata ॥

तमाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा । स्तुवन्तः शक्रमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि ॥

tam āviṣṭam atho jñātvā r̥ṣayo devatās tathā । stuvantaḥ śakram īśānaṁ tathā prācodayann api ॥

रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः । ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीत्सुदुर्दृशम् ॥

rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ । r̥ṣibhiḥ stūyamānasya rūpam āsīt sudurdr̥śam ॥