Adhyāya 271

उशनोवाच । नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे । यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम् ॥

uśanovāca । namas tasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave । yasya pr̥thvītalaṁ tāta sākāśaṁ bāhugocaram ॥

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम । तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥

mūrdhā yasya tv anantaṁ ca sthānaṁ dānavasattama । tasyāhaṁ te pravakṣyāmi viṣṇor māhātmyam uttamam ॥

भीष्म उवाच । तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः । सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै ॥

bhīṣma uvāca । tayoḥ saṁvadator evam ājagāma mahāmuniḥ । sanatkumāro dharmātmā saṁśayacchedanāya vai ॥

स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा । निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुंगवः ॥

sa pūjito ’surendreṇa muninośanasā tathā । niṣasādāsane rājan mahārhe munipuṁgavaḥ ॥

तमासीनं महाप्राज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत् । ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥

tam āsīnaṁ mahāprājñam uśanā vākyam abravīt । brūhy asmai dānavendrāya viṣṇor māhātmyam uttamam ॥

सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत् । विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥

sanatkumāras tu tataḥ śrutvā prāha vaco ’rthavat । viṣṇor māhātmyasaṁyuktaṁ dānavendrāya dhīmate ॥

शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् । विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप ॥

śr̥ṇu sarvam idaṁ daitya viṣṇor māhātmyam uttamam । viṣṇau jagat sthitaṁ sarvam iti viddhi paraṁtapa ॥

सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम् । एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः । अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ॥

sr̥jaty eṣa mahābāho bhūtagrāmaṁ carācaram । eṣa cākṣipate kāle kāle visr̥jate punaḥ । asmin gacchanti vilayam asmāc ca prabhavanty uta ॥

नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया । संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥

naiṣa dānavatā śakyas tapasā naiva cejyayā । saṁprāptum indriyāṇāṁ tu saṁyamenaiva śakyate ॥

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः । निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥

bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ । nirmalīkurute buddhyā so ’mutrānantyam aśnute ॥

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् । बहुशोऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह ॥

yathā hiraṇyakartā vai rūpyam agnau viśodhayet । bahuśo ’tiprayatnena mahatātmakr̥tena ha ॥

तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुध्यतेऽल्पेन कर्मणा । यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते ॥

tadvaj jātiśatair jīvaḥ śudhyate ’lpena karmaṇā । yatnena mahatā caivāpy ekajātau viśudhyate ॥

लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः । बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥

līlayālpaṁ yathā gātrāt pramr̥jyād ātmano rajaḥ । bahu yatnena mahatā doṣanirharaṇaṁ tathā ॥

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् । न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत्सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥

yathā cālpena mālyena vāsitaṁ tilasarṣapam । na muñcati svakaṁ gandhaṁ tadvat sūkṣmasya darśanam ॥

तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः । विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठति ॥

tad eva bahubhir mālyair vāsyamānaṁ punaḥ punaḥ । vimuñcati svakaṁ gandhaṁ mālyagandhe ’vatiṣṭhati ॥

एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु । बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै ॥

evaṁ jātiśatair yukto guṇair eva prasaṅgiṣu । buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena vai ॥

कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव । यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥

karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava । yathā karmaviśeṣāṁś ca prāpnuvanti tathā śr̥ṇu ॥

यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो । तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥

yathā ca saṁpravartante yasmiṁs tiṣṭhanti vā vibho । tat te ’nupūrvyā vyākhyāsye tad ihaikamanāḥ śr̥ṇu ॥

अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः । स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥

anādinidhanaḥ śrīmān harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ । sa vai sr̥jati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ॥

एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च । एकादशविकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः ॥

eṣa sarveṣu bhūteṣu kṣaraś cākṣara eva ca । ekādaśavikārātmā jagat pibati raśmibhiḥ ॥

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च । बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥

pādau tasya mahīṁ viddhi mūrdhānaṁ divam eva ca । bāhavas tu diśo daitya śrotram ākāśam eva ca ॥

तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् । बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥

tasya tejomayaḥ sūryo manaś candramasi sthitam । buddhir jñānagatā nityaṁ rasas tv apsu pravartate ॥

भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम । नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव ॥

bhruvor anantarās tasya grahā dānavasattama । nakṣatracakraṁ netrābhyāṁ pādayor bhūś ca dānava ॥

रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम् । सोऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः ॥

rajas tamaś ca sattvaṁ ca viddhi nārāyaṇātmakam । so ’’śramāṇāṁ mukhaṁ tāta karmaṇas tat phalaṁ viduḥ ॥

अकर्मणः फलं चैव स एव परमव्ययः । छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती ॥

akarmaṇaḥ phalaṁ caiva sa eva param avyayaḥ । chandāṁsi tasya romāṇi akṣaraṁ ca sarasvatī ॥

बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः । स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥

bahvāśrayo bahumukho dharmo hr̥di samāśritaḥ । sa brahmaparamo dharmas tapaś ca sadasac ca saḥ ॥

श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः । पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ॥

śrutiśāstragrahopetaḥ ṣoḍaśartvikkratuś ca saḥ । pitāmahaś ca viṣṇuś ca so ’śvinau sa puraṁdaraḥ ॥

मित्रश्च वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा । ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम् । एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥

mitraś ca varuṇaś caiva yamo ’tha dhanadas tathā । te pr̥thagdarśanās tasya saṁvidanti tathaikatām । ekasya viddhi devasya sarvaṁ jagad idaṁ vaśe ॥

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम् । जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते ॥

nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṁ vadaty ayam । jantuḥ paśyati jñānena tataḥ sattvaṁ prakāśate ॥

संहारविक्षेपसहस्रकोटी;स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये । प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं; वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥

saṁhāravikṣepasahasrakoṭīs; tiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye । prajāvisargasya ca pārimāṇyaṁ; vāpīsahasrāṇi bahūni daitya ॥

वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः; क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः । आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः; प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥

vāpyaḥ punar yojanavistr̥tās tāḥ; krośaṁ ca gambhīratayāvagāḍhāḥ । āyāmataḥ pañcaśatāś ca sarvāḥ; pratyekaśo yojanataḥ pravr̥ddhāḥ ॥

वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या; त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम् । तासां क्षये विद्धि कृतं विसर्गं; संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥

vāpyā jalaṁ kṣipyati vālakoṭyā; tv ahnā sakr̥c cāpy atha na dvitīyam । tāsāṁ kṣaye viddhi kr̥taṁ visargaṁ; saṁhāram ekaṁ ca tathā prajānām ॥

षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं; कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम् । रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु; हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥

ṣaḍ jīvavarṇāḥ paramaṁ pramāṇaṁ; kr̥ṣṇo dhūmro nīlam athāsya madhyam । raktaṁ punaḥ sahyataraṁ sukhaṁ tu; hāridravarṇaṁ susukhaṁ ca śuklam ॥

परं तु शुक्लं विमलं विशोकं; गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र । गत्वा तु योनिप्रभवानि दैत्य; सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥

paraṁ tu śuklaṁ vimalaṁ viśokaṁ; gataklamaṁ sidhyati dānavendra । gatvā tu yoniprabhavāni daitya; sahasraśaḥ siddhim upaiti jīvaḥ ॥

गतिं च यां दर्शनमाह देवो; गत्वा शुभं दर्शनमेव चाह । गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां; वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥

gatiṁ ca yāṁ darśanam āha devo; gatvā śubhaṁ darśanam eva cāha । gatiḥ punar varṇakr̥tā prajānāṁ; varṇas tathā kālakr̥to ’surendra ॥

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह; परा गतिर्जीवगुणस्य दैत्य । आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि; स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥

śataṁ sahasrāṇi caturdaśeha; parā gatir jīvaguṇasya daitya । ārohaṇaṁ tat kr̥tam eva viddhi; sthānaṁ tathā niḥsaraṇaṁ ca teṣām ॥

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा; स मज्जते नरके पच्यमानः । स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य; प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति ॥

kr̥ṣṇasya varṇasya gatir nikr̥ṣṭā; sa majjate narake pacyamānaḥ । sthānaṁ tathā durgatibhis tu tasya; prajāvisargān subahūn vadanti ॥

शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा; प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात् । स चैव तस्मिन्निवसत्यनीशो; युगक्षये तमसा संवृतात्मा ॥

śataṁ sahasrāṇi tataś caritvā; prāpnoti varṇaṁ haritaṁ tu paścāt । sa caiva tasmin nivasaty anīśo; yugakṣaye tamasā saṁvr̥tātmā ॥

स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्त;स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या । स लोहितं वर्णमुपैति नीलो; मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥

sa vai yadā sattvaguṇena yuktas; tamo vyapohan ghaṭate svabuddhyā । sa lohitaṁ varṇam upaiti nīlo; manuṣyaloke parivartate ca ॥

स तत्र संहारविसर्गमेव; स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः । ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं; संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥

sa tatra saṁhāravisargam eva; svakarmajair bandhanaiḥ kliśyamānaḥ । tataḥ sa hāridram upaiti varṇaṁ; saṁhāravikṣepaśate vyatīte ॥

हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा;न्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै । अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य; ततः सहस्राणि दशापराणि ॥

hāridravarṇas tu prajāvisargān; sahasraśas tiṣṭhati saṁcaran vai । avipramukto niraye ca daitya; tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi ॥

गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य; चत्वारि संवर्तकृतानि चैव । विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि; सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु ॥

gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya; catvāri saṁvartakr̥tāni caiva । vimuktam enaṁ nirayāc ca viddhi; sarveṣu cānyeṣu ca saṁbhaveṣu ॥

स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं; ततश्च्युतो मानुषतामुपैति । संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ; मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेति ॥

sa devaloke viharaty abhīkṣṇaṁ; tataś cyuto mānuṣatām upaiti । saṁhāravikṣepaśatāni cāṣṭau; martyeṣu tiṣṭhann amr̥tatvam eti ॥

सोऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा;त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकष्टे । यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक;स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥

so ’smād atha bhraśyati kālayogāt; kr̥ṣṇe tale tiṣṭhati sarvakaṣṭe । yathā tv ayaṁ sidhyati jīvalokas; tat te ’bhidhāsyāmy asurapravīra ॥

दैवानि स व्यूहशतानि सप्त; रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः । संश्रित्य संधावति शुक्लमेत;मष्टापरानर्च्यतमान्स लोकान् ॥

daivāni sa vyūhaśatāni sapta; rakto haridro ’tha tathaiva śuklaḥ । saṁśritya saṁdhāvati śuklam etam; aṣṭāparān arcyatamān sa lokān ॥

अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि; मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम् । शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या; त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥

aṣṭau ca ṣaṣṭiṁ ca śatāni yāni; manoviruddhāni mahādyutīnām । śuklasya varṇasya parā gatir yā; trīṇy eva ruddhāni mahānubhāva ॥

संहारविक्षेपमनिष्टमेकं; चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः । षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या; सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य ॥

saṁhāravikṣepam aniṣṭam ekaṁ; catvāri cānyāni vasaty anīśaḥ । ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatir yā; siddhā viśiṣṭasya gataklamasya ॥

सप्तोत्तरं तेषु वसत्यनीशः; संहारविक्षेपशतं सशेषम् । तस्मादुपावृत्य मनुष्यलोके; ततो महान्मानुषतामुपैति ॥

saptottaraṁ teṣu vasaty anīśaḥ; saṁhāravikṣepaśataṁ saśeṣam । tasmād upāvr̥tya manuṣyaloke; tato mahān mānuṣatām upaiti ॥

तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण; सोऽग्रे स्म संतिष्ठति भूतसर्गम् । स सप्तकृत्वश्च परैति लोका;न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥

tasmād upāvr̥tya tataḥ krameṇa; so ’gre sma saṁtiṣṭhati bhūtasargam । sa saptakr̥tvaś ca paraiti lokān; saṁhāravikṣepakr̥tapravāsaḥ ॥

सप्तैव संहारमुपप्लवानि; संभाव्य संतिष्ठति सिद्धलोके । ततोऽव्ययं स्थानमनन्तमेति; देवस्य विष्णोरथ ब्रह्मणश्च । शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव; देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥

saptaiva saṁhāram upaplavāni; saṁbhāvya saṁtiṣṭhati siddhaloke । tato ’vyayaṁ sthānam anantam eti; devasya viṣṇor atha brahmaṇaś ca । śeṣasya caivātha narasya caiva; devasya viṣṇoḥ paramasya caiva ॥

संहारकाले परिदग्धकाया; ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजा हि । चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे; ये ब्रह्मलोकादमराः स्म तेऽपि ॥

saṁhārakāle paridagdhakāyā; brahmāṇam āyānti sadā prajā hi । ceṣṭātmano devagaṇāś ca sarve; ye brahmalokād amarāḥ sma te ’pi ॥

प्रजाविसर्गं तु सशेषकालं; स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः । निःशेषाणां तत्पदं यान्ति चान्ते; सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः ॥

prajāvisargaṁ tu saśeṣakālaṁ; sthānāni svāny eva saranti jīvāḥ । niḥśeṣāṇāṁ tat padaṁ yānti cānte; sarvāpadā ye sadr̥śā manuṣyāḥ ॥

ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण; तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या । जीवाः परे तद्बलवेषरूपा; विधिं स्वकं यान्ति विपर्ययेण ॥

ye tu cyutāḥ siddhalokāt krameṇa; teṣāṁ gatiṁ yānti tathānupūrvyā । jīvāḥ pare tadbalaveṣarūpā; vidhiṁ svakaṁ yānti viparyayeṇa ॥

स यावदेवास्ति सशेषभुक्ते; प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले । तावत्तदा तेषु विशुद्धभावः; संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत् ॥

sa yāvad evāsti saśeṣabhukte; prajāś ca devyau ca tathaiva śukle । tāvat tadā teṣu viśuddhabhāvaḥ; saṁyamya pañcendriyarūpam etat ॥

शुद्धां गतिं तां परमां परैति; शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन् । ततोऽव्ययं स्थानमुपैति ब्रह्म; दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै । इत्येतदाख्यातमहीनसत्त्व; नारायणस्येह बलं मया ते ॥

śuddhāṁ gatiṁ tāṁ paramāṁ paraiti; śuddhena nityaṁ manasā vicinvan । tato ’vyayaṁ sthānam upaiti brahma; duṣprāpam abhyeti sa śāśvataṁ vai । ity etad ākhyātam ahīnasattva; nārāyaṇasyeha balaṁ mayā te ॥

वृत्र उवाच । एवं गते मे न विषादोऽस्ति कश्चि;त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तवैतत् । श्रुत्वा च ते वाचमदीनसत्त्व; विकल्मषोऽस्म्यद्य तथा विपाप्मा ॥

vr̥tra uvāca । evaṁ gate me na viṣādo ’sti kaś cit; samyak ca paśyāmi vacas tavaitat । śrutvā ca te vācam adīnasattva; vikalmaṣo ’smy adya tathā vipāpmā ॥

प्रवृत्तमेतद्भगवन्महर्षे; महाद्युतेश्चक्रमनन्तवीर्यम् । विष्णोरनन्तस्य सनातनं त;त्स्थानं सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ताः । स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै; तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् ॥

pravr̥ttam etad bhagavan maharṣe; mahādyuteś cakram anantavīryam । viṣṇor anantasya sanātanaṁ tat; sthānaṁ sargā yatra sarve pravr̥ttāḥ । sa vai mahātmā puruṣottamo vai; tasmiñ jagat sarvam idaṁ pratiṣṭhitam ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत् । योजयित्वा तथात्मानं परं स्थानमवाप्तवान् ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā sa kaunteya vr̥traḥ prāṇān avāsr̥jat । yojayitvā tathātmānaṁ paraṁ sthānam avāptavān ॥

युधिष्ठिर उवाच । अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः । सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ayaṁ sa bhagavān devaḥ pitāmaha janārdanaḥ । sanatkumāro vr̥trāya yat tad ākhyātavān purā ॥

भीष्म उवाच । मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा । तत्स्थः सृजति तान्भावान्नानारूपान्महातपाः ॥

bhīṣma uvāca । mūlasthāyī sa bhagavān svenānantena tejasā । tatsthaḥ sr̥jati tān bhāvān nānārūpān mahātapāḥ ॥

तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम् । तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येष बुद्धिमान् ॥

turīyārdhena tasyemaṁ viddhi keśavam acyutam । turīyārdhena lokāṁs trīn bhāvayaty eṣa buddhimān ॥

अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते । स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः । तान्विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥

arvāk sthitas tu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate । sa śete bhagavān apsu yo ’sāv atibalaḥ prabhuḥ । tān vidhātā prasannātmā lokāṁś carati śāśvatān ॥

सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः; सनत्कुमारः संचरते च लोकान् । स चानिरुद्धः सृजते महात्मा; तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम् ॥

sarvāṇy aśūnyāni karoty anantaḥ; sanatkumāraḥ saṁcarate ca lokān । sa cāniruddhaḥ sr̥jate mahātmā; tatsthaṁ jagat sarvam idaṁ vicitram ॥

युधिष्ठिर उवाच । वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येऽऽत्मनो गतिः । शुभा तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vr̥treṇa paramārthajña dr̥ṣṭā manye ’’tmano gatiḥ । śubhā tasmāt sa sukhito na śocati pitāmaha ॥

शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ । तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥

śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate ’nagha । tiryaggateś ca nirmukto nirayāc ca pitāmaha ॥

हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव । तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः ॥

hāridravarṇe rakte vā vartamānas tu pārthiva । tiryag evānupaśyeta karmabhis tāmasair vr̥taḥ ॥

वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टमुखेऽसुखे । कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ ॥

vayaṁ tu bhr̥śam āpannā raktāḥ kaṣṭamukhe ’sukhe । kāṁ gatiṁ pratipatsyāmo nīlāṁ kr̥ṣṇādhamām atha ॥

भीष्म उवाच । शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः । विहृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुष्यमेष्यथ ॥

bhīṣma uvāca । śuddhābhijanasaṁpannāḥ pāṇḍavāḥ saṁśitavratāḥ । vihr̥tya devalokeṣu punar mānuṣyam eṣyatha ॥

प्रजाविसर्गं च सुखेन काले; प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा । सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां; मा वो भयं भूद्विमलाः स्थ सर्वे ॥

prajāvisargaṁ ca sukhena kāle; pratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā । sukhena saṁyāsyatha siddhasaṁkhyāṁ; mā vo bhayaṁ bhūd vimalāḥ stha sarve ॥