Adhyāya 270

युधिष्ठिर उवाच । धन्या धन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युत । न दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve ’smān pravadanty uta । na duḥkhitataraḥ kaś cit pumān asmābhir asti ha ॥

लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम । प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह ॥

lokasaṁbhāvitair duḥkhaṁ yat prāptaṁ kurusattama । prāpya jātiṁ manuṣyeṣu devair api pitāmaha ॥

कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम् । दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम ॥

kadā vayaṁ kariṣyāmaḥ saṁnyāsaṁ duḥkhasaṁjñakam । duḥkham etac charīrāṇāṁ dhāraṇaṁ kurusattama ॥

विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः । इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिः प्रपितामह ॥

vimuktāḥ saptadaśabhir hetubhūtaiś ca pañcabhiḥ । indriyārthair guṇaiś caiva aṣṭābhiḥ prapitāmaha ॥

न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः । कदा वयं भविष्यामो राज्यं हित्वा परंतप ॥

na gacchanti punarbhāvaṁ munayaḥ saṁśitavratāḥ । kadā vayaṁ bhaviṣyāmo rājyaṁ hitvā paraṁtapa ॥

भीष्म उवाच । नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं संख्यानगोचरम् । पुनर्भावोऽपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम् ॥

bhīṣma uvāca । nāsty anantaṁ mahārāja sarvaṁ saṁkhyānagocaram । punarbhāvo ’pi saṁkhyāto nāsti kiṁ cid ihācalam ॥

न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः । उद्योगादेव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ ॥

na cāpi gamyate rājan naiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥ । udyogād eva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha ॥

ईशोऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः । तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च ॥

īśo ’yaṁ satataṁ dehī nr̥pate puṇyapāpayoḥ । tata eva samutthena tamasā rudhyate ’pi ca ॥

यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः । अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः ॥

yathāñjanamayo vāyuḥ punar mānaḥśilaṁ rajaḥ । anupraviśya tadvarṇo dr̥śyate rañjayan diśaḥ ॥

तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसावृतः । विवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते ॥

tathā karmaphalair dehī rañjitas tamasāvr̥taḥ । vivarṇo varṇam āśritya deheṣu parivartate ॥

ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमः । व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम् ॥

jñānena hi yadā jantur ajñānaprabhavaṁ tamaḥ । vyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam ॥

अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति; ये चापि मुक्तास्त उपासितव्याः । त्वया च लोकेन च सामरेण; तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः ॥

ayatnasādhyaṁ munayo vadanti; ye cāpi muktās ta upāsitavyāḥ । tvayā ca lokena ca sāmareṇa; tasmān na śāmyanti maharṣisaṁghāḥ ॥

अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप । यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम् ॥

asminn arthe purā gītaṁ śr̥ṇuṣvaikamanā nr̥pa । yathā daityena vr̥treṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam ॥

निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत । अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम् ॥

nirjitenāsahāyena hr̥tarājyena bhārata । aśocatā śatrumadhye buddhim āsthāya kevalām ॥

भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत् । कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव ॥

bhraṣṭaiśvaryaṁ purā vr̥tram uśanā vākyam abravīt । kaccit parājitasyādya na vyathā te ’sti dānava ॥

वृत्र उवाच । सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम् । न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम् ॥

vr̥tra uvāca । satyena tapasā caiva viditvā saṁkṣayaṁ hy aham । na śocāmi na hr̥ṣyāmi bhūtānām āgatiṁ gatim ॥

कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाः । परिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः ॥

kālasaṁcoditā jīvā majjanti narake ’vaśāḥ । paridr̥ṣṭāni sarvāṇi divyāny āhur manīṣiṇaḥ ॥

क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः । सावशेषेण कालेन संभवन्ति पुनः पुनः ॥

kṣapayitvā tu taṁ kālaṁ gaṇitaṁ kālacoditāḥ । sāvaśeṣeṇa kālena saṁbhavanti punaḥ punaḥ ॥

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च । निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः ॥

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca । nirgacchanty avaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ ॥

एवं संसरमाणानि जीवान्यहमदृष्टवान् । यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम् ॥

evaṁ saṁsaramāṇāni jīvāny aham adr̥ṣṭavān । yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam ॥

तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव च । सुखदुःखे प्रियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च ॥

tiryag gacchanti narakaṁ mānuṣyaṁ daivam eva ca । sukhaduḥkhe priyadveṣye caritvā pūrvam eva ca ॥

कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलोकः प्रपद्यते । गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा ॥

kr̥tāntavidhisaṁyuktaṁ sarvalokaḥ prapadyate । gataṁ gacchanti cādhvānaṁ sarvabhūtāni sarvadā ॥

भीष्म उवाच । कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम् । तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत । भीमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषसे ॥

bhīṣma uvāca । kālasaṁkhyānasaṁkhyātaṁ sr̥ṣṭisthitiparāyaṇam । taṁ bhāṣamāṇaṁ bhagavān uśanā pratyabhāṣata । bhīmān duṣṭapralāpāṁs tvaṁ tāta kasmāt prabhāṣase ॥

वृत्र उवाच । प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम् । मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः ॥

vr̥tra uvāca । pratyakṣam etad bhavatas tathānyeṣāṁ manīṣiṇām । mayā yaj jayalubdhena purā taptaṁ mahat tapaḥ ॥

गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपि । अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा ॥

gandhān ādāya bhūtānāṁ rasāṁś ca vividhān api । avardhaṁ trīn samākramya lokān vai svena tejasā ॥

ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथा । अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः ॥

jvālāmālāparikṣipto vaihāyasacaras tathā । ajeyaḥ sarvabhūtānām āsaṁ nityam apetabhīḥ ॥

ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः । धृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम् ॥

aiśvaryaṁ tapasā prāptaṁ bhraṣṭaṁ tac ca svakarmabhiḥ । dhr̥tim āsthāya bhagavan na śocāmi tatas tv aham ॥

युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना । ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥

yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṁ mahātmanā । tato me bhagavān dr̥ṣṭo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ ॥

वैकुण्ठः पुरुषो विष्णुः शुक्लोऽनन्तः सनातनः । मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः ॥

vaikuṇṭhaḥ puruṣo viṣṇuḥ śuklo ’nantaḥ sanātanaḥ । muñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ ॥

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै । यदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम् ॥

nūnaṁ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṁ mamāsti vai । yad ahaṁ praṣṭum icchāmi bhavantaṁ karmaṇaḥ phalam ॥

ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्कस्मिन्वर्णे प्रतिष्ठितम् । निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम् ॥

aiśvaryaṁ vai mahad brahman kasmin varṇe pratiṣṭhitam । nivartate cāpi punaḥ katham aiśvaryam uttamam ॥

कस्माद्भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्तेऽथ वा पुनः । किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः ॥

kasmād bhūtāni jīvanti pravartante ’tha vā punaḥ । kiṁ vā phalaṁ paraṁ prāpya jīvas tiṣṭhati śāśvataḥ ॥

केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा । ब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

kena vā karmaṇā śakyam atha jñānena kena vā । brahmarṣe tat phalaṁ prāptuṁ tan me vyākhyātum arhasi ॥

इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं; प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंह । मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व;मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः ॥

itīdam uktaḥ sa munis tadānīṁ; pratyāha yat tac chr̥ṇu rājasiṁha । mayocyamānaṁ puruṣarṣabha tvam; ananyacittaḥ saha sodarīyaiḥ ॥