Adhyāya 243

व्यास उवाच । गन्धान्रसान्नानुरुन्ध्यात्सुखं वा; नालंकारांश्चाप्नुयात्तस्य तस्य । मानं च कीर्तिं च यशश्च नेच्छे;त्स वै प्रचारः पश्यतो ब्राह्मणस्य ॥

vyāsa uvāca । gandhān rasān nānurundhyāt sukhaṁ vā; nālaṁkārāṁś cāpnuyāt tasya tasya । mānaṁ ca kīrtiṁ ca yaśaś ca necchet; sa vai pracāraḥ paśyato brāhmaṇasya ॥

सर्वान्वेदानधीयीत शुश्रूषुर्ब्रह्मचर्यवान् । ऋचो यजूंषि सामानि न तेन न स ब्राह्मणः ॥

sarvān vedān adhīyīta śuśrūṣur brahmacaryavān । r̥co yajūṁṣi sāmāni na tena na sa brāhmaṇaḥ ॥

ज्ञातिवत्सर्वभूतानां सर्ववित्सर्ववेदवित् । नाकामो म्रियते जातु न तेन न च ब्राह्मणः ॥

jñātivat sarvabhūtānāṁ sarvavit sarvavedavit । nākāmo mriyate jātu na tena na ca brāhmaṇaḥ ॥

इष्टीश्च विविधाः प्राप्य क्रतूंश्चैवाप्तदक्षिणान् । नैव प्राप्नोति ब्राह्मण्यमभिध्यानात्कथंचन ॥

iṣṭīś ca vividhāḥ prāpya kratūṁś caivāptadakṣiṇān । naiva prāpnoti brāhmaṇyam abhidhyānāt kathaṁ cana ॥

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति । यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā cāyaṁ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati । yadā necchati na dveṣṭi brahma saṁpadyate tadā ॥

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā na kurute bhāvaṁ sarvabhūteṣu pāpakam । karmaṇā manasā vācā brahma saṁpadyate tadā ॥

कामबन्धनमेवैकं नान्यदस्तीह बन्धनम् । कामबन्धनमुक्तो हि ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

kāmabandhanam evaikaṁ nānyad astīha bandhanam । kāmabandhanamukto hi brahmabhūyāya kalpate ॥

कामतो मुच्यमानस्तु धूम्राभ्रादिव चन्द्रमाः । विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण वर्तते ॥

kāmato mucyamānas tu dhūmrābhrād iva candramāḥ । virajāḥ kālam ākāṅkṣan dhīro dhairyeṇa vartate ॥

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं; समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । स कामकान्तो न तु कामकामः; स वै लोकात्स्वर्गमुपैति देही ॥

āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṁ; samudram āpaḥ praviśanti yadvat । sa kāmakānto na tu kāmakāmaḥ; sa vai lokāt svargam upaiti dehī ॥

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः । दमस्योपनिषद्दानं दानस्योपनिषत्तपः ॥

vedasyopaniṣat satyaṁ satyasyopaniṣad damaḥ । damasyopaniṣad dānaṁ dānasyopaniṣat tapaḥ ॥

तपसोपनिषत्त्यागस्त्यागस्योपनिषत्सुखम् । सुखस्योपनिषत्स्वर्गः स्वर्गस्योपनिषच्छमः ॥

tapasopaniṣat tyāgas tyāgasyopaniṣat sukham । sukhasyopaniṣat svargaḥ svargasyopaniṣac chamaḥ ॥

क्लेदनं शोकमनसोः संतापं तृष्णया सह । सत्त्वमिच्छसि संतोषाच्छान्तिलक्षणमुत्तमम् ॥

kledanaṁ śokamanasoḥ saṁtāpaṁ tr̥ṣṇayā saha । sattvam icchasi saṁtoṣāc chāntilakṣaṇam uttamam ॥

विशोको निर्ममः शान्तः प्रसन्नात्मात्मवित्तमः । षड्भिर्लक्षणवानेतैः समग्रः पुनरेष्यति ॥

viśoko nirmamaḥ śāntaḥ prasannātmātmavittamaḥ । ṣaḍbhir lakṣaṇavān etaiḥ samagraḥ punar eṣyati ॥

षड्भिः सत्त्वगुणोपेतैः प्राज्ञैरधिकमन्त्रिभिः । ये विदुः प्रेत्य चात्मानमिहस्थांस्तांस्तथा विदुः ॥

ṣaḍbhiḥ sattvaguṇopetaiḥ prājñair adhikamantribhiḥ । ye viduḥ pretya cātmānam ihasthāṁs tāṁs tathā viduḥ ॥

अकृत्रिममसंहार्यं प्राकृतं निरुपस्कृतम् । अध्यात्मं सुकृतप्रज्ञः सुखमव्ययमश्नुते ॥

akr̥trimam asaṁhāryaṁ prākr̥taṁ nirupaskr̥tam । adhyātmaṁ sukr̥taprajñaḥ sukham avyayam aśnute ॥

निष्प्रचारं मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वतः । यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्यमतोऽन्यथा ॥

niṣpracāraṁ manaḥ kr̥tvā pratiṣṭhāpya ca sarvataḥ । yām ayaṁ labhate tuṣṭiṁ sā na śakyam ato ’nyathā ॥

येन तृप्यत्यभुञ्जानो येन तुष्यत्यवित्तवान् । येनास्नेहो बलं धत्ते यस्तं वेद स वेदवित् ॥

yena tr̥pyaty abhuñjāno yena tuṣyaty avittavān । yenāsneho balaṁ dhatte yas taṁ veda sa vedavit ॥

संगोप्य ह्यात्मनो द्वाराण्यपिधाय विचिन्तयन् । यो ह्यास्ते ब्राह्मणः शिष्टः स आत्मरतिरुच्यते ॥

saṁgopya hy ātmano dvārāṇy apidhāya vicintayan । yo hy āste brāhmaṇaḥ śiṣṭaḥ sa ātmaratir ucyate ॥

समाहितं परे तत्त्वे क्षीणकाममवस्थितम् । सर्वतः सुखमन्वेति वपुश्चान्द्रमसं यथा ॥

samāhitaṁ pare tattve kṣīṇakāmam avasthitam । sarvataḥ sukham anveti vapuś cāndramasaṁ yathā ॥

सविशेषाणि भूतानि गुणांश्चाभजतो मुनेः । सुखेनापोह्यते दुःखं भास्करेण तमो यथा ॥

saviśeṣāṇi bhūtāni guṇāṁś cābhajato muneḥ । sukhenāpohyate duḥkhaṁ bhāskareṇa tamo yathā ॥

तमतिक्रान्तकर्माणमतिक्रान्तगुणक्षयम् । ब्राह्मणं विषयाश्लिष्टं जरामृत्यू न विन्दतः ॥

tam atikrāntakarmāṇam atikrāntaguṇakṣayam । brāhmaṇaṁ viṣayāśliṣṭaṁ jarāmr̥tyū na vindataḥ ॥

स यदा सर्वतो मुक्तः समः पर्यवतिष्ठते । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च शरीरस्थोऽतिवर्तते ॥

sa yadā sarvato muktaḥ samaḥ paryavatiṣṭhate । indriyāṇīndriyārthāṁś ca śarīrastho ’tivartate ॥

कारणं परमं प्राप्य अतिक्रान्तस्य कार्यताम् । पुनरावर्तनं नास्ति संप्राप्तस्य परात्परम् ॥

kāraṇaṁ paramaṁ prāpya atikrāntasya kāryatām । punarāvartanaṁ nāsti saṁprāptasya parāt param ॥