Adhyāya 240

व्यास उवाच । मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी । हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना ॥

vyāsa uvāca । manaḥ prasr̥jate bhāvaṁ buddhir adhyavasāyinī । hr̥dayaṁ priyāpriye veda trividhā karmacodanā ॥

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥

indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṁ manaḥ । manasas tu parā buddhir buddher ātmā paro mataḥ ॥

बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनोऽऽत्मिका । यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः ॥

buddhir ātmā manuṣyasya buddhir evātmano ’’tmikā । yadā vikurute bhāvaṁ tadā bhavati sā manaḥ ॥

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियते ह्यणु । शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥

indriyāṇāṁ pr̥thagbhāvād buddhir vikriyate hy aṇu । śr̥ṇvatī bhavati śrotraṁ spr̥śatī sparśa ucyate ॥

पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् । जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥

paśyantī bhavate dr̥ṣṭī rasatī rasanaṁ bhavet । jighratī bhavati ghrāṇaṁ buddhir vikriyate pr̥thak ॥

इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्याधितिष्ठति । तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥

indriyāṇīti tāny āhus teṣv adr̥śyādhitiṣṭhati । tiṣṭhatī puruṣe buddhis triṣu bhāveṣu vartate ॥

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचते । न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥

kadā cil labhate prītiṁ kadā cid api śocate । na sukhena na duḥkhena kadā cid iha yujyate ॥

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते । सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥

seyaṁ bhāvātmikā bhāvāṁs trīn etān ativartate । saritāṁ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān ॥

यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः । अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथगेतानि संस्मरेत् । इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥

yadā prārthayate kiṁ cit tadā bhavati sā manaḥ । adhiṣṭhānāni vai buddhyā pr̥thag etāni saṁsmaret । indriyāṇy eva medhyāni vijetavyāni kr̥tsnaśaḥ ॥

सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यन्नानुविधीयते । अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते । प्रवर्तमानं तु रजः सत्त्वमप्यनुवर्तते ॥

sarvāṇy evānupūrvyeṇa yad yan nānuvidhīyate । avibhāgagatā buddhir bhāve manasi vartate । pravartamānaṁ tu rajaḥ sattvam apy anuvartate ॥

ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु । अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥

ye caiva bhāvā vartante sarva eṣv eva te triṣu । anvarthāḥ saṁpravartante rathanemim arā iva ॥

प्रदीपार्थं नरः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः । निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥

pradīpārthaṁ naraḥ kuryād indriyair buddhisattamaiḥ । niścaradbhir yathāyogam udāsīnair yadr̥cchayā ॥

एवंस्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति । अशोचन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥

evaṁsvabhāvam evedam iti vidvān na muhyati । aśocann aprahr̥ṣyaṁś ca nityaṁ vigatamatsaraḥ ॥

न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः । प्रवर्तमानैरनये दुर्धरैरकृतात्मभिः ॥

na hy ātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ । pravartamānair anaye durdharair akr̥tātmabhiḥ ॥

तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्नियच्छति । तदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीप इव ज्वलन् । सर्वेषामेव भूतानां तमस्यपगते यथा ॥

teṣāṁ tu manasā raśmīn yadā samyaṅ niyacchati । tadā prakāśate hy ātmā ghaṭe dīpa iva jvalan । sarveṣām eva bhūtānāṁ tamasy apagate yathā ॥

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् । एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् । असज्जमानः सर्वेषु न कथंचन लिप्यते ॥

yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran । evam eva kr̥taprajño na doṣair viṣayāṁś caran । asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṁ cana lipyate ॥

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनि । सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्वसज्जतः ॥

tyaktvā pūrvakr̥taṁ karma ratir yasya sadātmani । sarvabhūtātmabhūtasya guṇamārgeṣv asajjataḥ ॥

सत्त्वमात्मा प्रसवति गुणान्वापि कदा च न । न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥

sattvam ātmā prasavati guṇān vāpi kadā ca na । na guṇā vidur ātmānaṁ guṇān veda sa sarvadā ॥

परिद्रष्टा गुणानां स स्रष्टा चैव यथातथम् । सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥

paridraṣṭā guṇānāṁ sa sraṣṭā caiva yathātatham । sattvakṣetrajñayor etad antaraṁ viddhi sūkṣmayoḥ ॥

सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् । पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥

sr̥jate tu guṇān eka eko na sr̥jate guṇān । pr̥thagbhūtau prakr̥tyā tau saṁprayuktau ca sarvadā ॥

यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः सन्संप्रयुक्तौ तथैव तौ । मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥

yathā matsyo ’dbhir anyaḥ san saṁprayuktau tathaiva tau । maśakodumbarau cāpi saṁprayuktau yathā saha ॥

इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च । तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥

iṣīkā vā yathā muñje pr̥thak ca saha caiva ca । tathaiva sahitāv etāv anyonyasmin pratiṣṭhitau ॥