Adhyāya 231

भीष्म उवाच । इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् । मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥

bhīṣma uvāca । ity ukto ’bhipraśasyaitat paramarṣes tu śāsanam । mokṣadharmārthasaṁyuktam idaṁ praṣṭuṁ pracakrame ॥

शुक उवाच । प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञोऽनसूयकः । अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥

śuka uvāca । prajāvāñ śrotriyo yajvā vr̥ddhaḥ prajño ’nasūyakaḥ । anāgatam anaitihyaṁ kathaṁ brahmādhigacchati ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया । सांख्ये वा यदि वा योगे एतत्पृष्टोऽभिधत्स्व मे ॥

tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā । sāṁkhye vā yadi vā yoge etat pr̥ṣṭo ’bhidhatsva me ॥

मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते । येनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥

manasaś cendriyāṇāṁ cāpy aikāgryaṁ samavāpyate । yenopāyena puruṣais tac ca vyākhyātum arhasi ॥

व्यास उवाच । नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् । नान्यत्र सर्वसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥

vyāsa uvāca । nānyatra vidyātapasor nānyatrendriyanigrahāt । nānyatra sarvasaṁtyāgāt siddhiṁ vindati kaś cana ॥

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः । भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ॥

mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasr̥ṣṭiḥ svayaṁbhuvaḥ । bhūyiṣṭhaṁ prāṇabhr̥dgrāme niviṣṭāni śarīriṣu ॥

भूमेर्देहो जलात्सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते । प्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥

bhūmer deho jalāt sāro jyotiṣaś cakṣuṣī smr̥te । prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣv ākāśaṁ śarīriṇām ॥

क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भुक्तमर्छति । कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक्सरस्वती ॥

krānte viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe ’gnir bhuktam archati । karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṁ vāk sarasvatī ॥

कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । दर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥

karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī । darśanānīndriyoktāni dvārāṇy āhārasiddhaye ॥

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् । इन्द्रियाणि पृथक्त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत ॥

śabdaṁ sparśaṁ tathā rūpaṁ rasaṁ gandhaṁ ca pañcamam । indriyāṇi pr̥thak tv arthān manaso darśayanty uta ॥

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः । मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥

indriyāṇi mano yuṅkte vaśyān yanteva vājinaḥ । manaś cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hr̥dayāśritaḥ ॥

इन्द्रियाणां तथैवेषां सर्वेषामीश्वरं मनः । नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा ॥

indriyāṇāṁ tathaiveṣāṁ sarveṣām īśvaraṁ manaḥ । niyame ca visarge ca bhūtātmā manasas tathā ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः । प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥

indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ । prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṁ deheṣu dehinām ॥

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतना । सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कदाचन ॥

āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanā । sattvaṁ hi tejaḥ sr̥jati na guṇān vai kadā cana ॥

एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः । मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

evaṁ saptadaśaṁ dehe vr̥taṁ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ । manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani ॥

न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः । मनसा संप्रदीप्तेन महानात्मा प्रकाशते ॥

na hy ayaṁ cakṣuṣā dr̥śyo na ca sarvair apīndriyaiḥ । manasā saṁpradīptena mahān ātmā prakāśate ॥

अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् । अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् ॥

aśabdasparśarūpaṁ tad arasāgandham avyayam । aśarīraṁ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam ॥

अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् । योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥

avyaktaṁ vyaktadeheṣu martyeṣv amaram āśritam । yo ’nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase ॥

विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥

vidyābhijanasaṁpanne brāhmaṇe gavi hastini । śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ॥

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च । वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥

sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca । vasaty eko mahān ātmā yena sarvam idaṁ tatam ॥

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

sarvabhūteṣu cātmānaṁ sarvabhūtāni cātmani । yadā paśyati bhūtātmā brahma saṁpadyate tadā ॥

यावानात्मनि वेदात्मा तावानात्मा परात्मनि । य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani । ya evaṁ satataṁ veda so ’mr̥tatvāya kalpate ॥

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca । devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ ॥

शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा । यथा गतिर्न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः ॥

śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā । yathā gatir na dr̥śyeta tathaiva sumahātmanaḥ ॥

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि । यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन ॥

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani । yasmiṁs tu pacyate kālas taṁ na vedeha kaś cana ॥

न तदूर्ध्वं न तिर्यक्च नाधो न च तिरः पुनः । न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित्कुतश्चन ॥

na tad ūrdhvaṁ na tiryak ca nādho na ca tiraḥ punaḥ । na madhye pratigr̥hṇīte naiva kaś cit kutaś cana ॥

सर्वेऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन । यः सहस्रं समागच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः ॥

sarve ’ntaḥsthā ime lokā bāhyam eṣāṁ na kiṁ cana । yaḥ sahasraṁ samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ ॥

नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः । तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥

naivāntaṁ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ । tasmāt sūkṣmāt sūkṣmataraṁ nāsti sthūlataraṁ tataḥ ॥

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

sarvataḥpāṇipādāntaṁ sarvatokṣiśiromukham । sarvataḥśrutimal loke sarvam āvr̥tya tiṣṭhati ॥

तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् । तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥

tad evāṇor aṇutaraṁ tan mahadbhyo mahattaram । tad antaḥ sarvabhūtānāṁ dhruvaṁ tiṣṭhan na dr̥śyate ॥

अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः । क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं ह्यमृतमक्षरम् ॥

akṣaraṁ ca kṣaraṁ caiva dvaidhībhāvo ’yam ātmanaḥ । kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṁ hy amr̥tam akṣaram ॥

नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी । ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥

navadvāraṁ puraṁ gatvā haṁso hi niyato vaśī । īśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca ॥

हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संश्रयेण च । शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥

hānibhaṅgavikalpānāṁ navānāṁ saṁśrayeṇa ca । śarīrāṇām ajasyāhur haṁsatvaṁ pāradarśinaḥ ॥

हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् । तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥

haṁsoktaṁ cākṣaraṁ caiva kūṭasthaṁ yat tad akṣaram । tad vidvān akṣaraṁ prāpya jahāti prāṇajanmanī ॥