Adhyāya 230

व्यास उवाच । एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते । ज्ञानवानेव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति ॥

vyāsa uvāca । eṣā pūrvatarā vr̥ttir brāhmaṇasya vidhīyate । jñānavān eva karmāṇi kurvan sarvatra sidhyati ॥

तत्र चेन्न भवेदेवं संशयः कर्मनिश्चये । किं नु कर्म स्वभावोऽयं ज्ञानं कर्मेति वा पुनः ॥

tatra cen na bhaved evaṁ saṁśayaḥ karmaniścaye । kiṁ nu karma svabhāvo ’yaṁ jñānaṁ karmeti vā punaḥ ॥

तत्र चेह विवित्सा स्याज्ज्ञानं चेत्पुरुषं प्रति । उपपत्त्युपलब्धिभ्यां वर्णयिष्यामि तच्छृणु ॥

tatra ceha vivitsā syāj jñānaṁ cet puruṣaṁ prati । upapattyupalabdhibhyāṁ varṇayiṣyāmi tac chr̥ṇu ॥

पौरुषं कारणं केचिदाहुः कर्मसु मानवाः । दैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावं चापरे जनाः ॥

pauruṣaṁ kāraṇaṁ ke cid āhuḥ karmasu mānavāḥ । daivam eke praśaṁsanti svabhāvaṁ cāpare janāḥ ॥

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः । त्रयमेतत्पृथग्भूतमविवेकं तु केचन ॥

pauruṣaṁ karma daivaṁ ca phalavr̥ttisvabhāvataḥ । trayam etat pr̥thagbhūtam avivekaṁ tu ke cana ॥

एवमेतन्न चाप्येवमुभे चापि न चाप्युभे । कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥

evam etan na cāpy evam ubhe cāpi na cāpy ubhe । karmasthā viṣamaṁ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ ॥

त्रेतायां द्वापरे चैव कलिजाश्च ससंशयाः । तपस्विनः प्रशान्ताश्च सत्त्वस्थाश्च कृते युगे ॥

tretāyāṁ dvāpare caiva kalijāś ca sasaṁśayāḥ । tapasvinaḥ praśāntāś ca sattvasthāś ca kr̥te yuge ॥

अपृथग्दर्शिनः सर्वे ऋक्सामसु यजुःषु च । कामद्वेषौ पृथग्दृष्ट्वा तपः कृत उपासते ॥

apr̥thagdarśinaḥ sarve r̥ksāmasu yajuḥṣu ca । kāmadveṣau pr̥thag dr̥ṣṭvā tapaḥ kr̥ta upāsate ॥

तपोधर्मेण संयुक्तस्तपोनित्यः सुसंशितः । तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति ॥

tapodharmeṇa saṁyuktas taponityaḥ susaṁśitaḥ । tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati ॥

तपसा तदवाप्नोति यद्भूत्वा सृजते जगत् । तद्भूतश्च ततः सर्वो भूतानां भवति प्रभुः ॥

tapasā tad avāpnoti yad bhūtvā sr̥jate jagat । tadbhūtaś ca tataḥ sarvo bhūtānāṁ bhavati prabhuḥ ॥

तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः । वेदान्तेषु पुनर्व्यक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥

tad uktaṁ vedavādeṣu gahanaṁ vedadarśibhiḥ । vedānteṣu punar vyaktaṁ kramayogena lakṣyate ॥

आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशः स्मृताः । परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञा द्विजातयः ॥

ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśaḥ smr̥tāḥ । paricārayajñāḥ śūdrāś ca japayajñā dvijātayaḥ ॥

परिनिष्ठितकार्यो हि स्वाध्यायेन द्विजो भवेत् । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥

pariniṣṭhitakāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet । kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate ॥

त्रेतादौ सकला वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा । संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥

tretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramās tathā । saṁrodhād āyuṣas tv ete vyasyante dvāpare yuge ॥

द्वापरे विप्लवं यान्ति वेदाः कलियुगे तथा । दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेरन्ते पुनः पुनः ॥

dvāpare viplavaṁ yānti vedāḥ kaliyuge tathā । dr̥śyante nāpi dr̥śyante kaler ante punaḥ punaḥ ॥

उत्सीदन्ति स्वधर्माश्च तत्राधर्मेण पीडिताः । गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसाः ॥

utsīdanti svadharmāś ca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ । gavāṁ bhūmeś ca ye cāpām oṣadhīnāṁ ca ye rasāḥ ॥

अधर्मान्तर्हिता वेदा वेदधर्मास्तथाश्रमाः । विक्रियन्ते स्वधर्मस्थाः स्थावराणि चराणि च ॥

adharmāntarhitā vedā vedadharmās tathāśramāḥ । vikriyante svadharmasthāḥ sthāvarāṇi carāṇi ca ॥

यथा सर्वाणि भूतानि वृष्टिर्भौमानि वर्षति । सृजते सर्वतोऽङ्गानि तथा वेदा युगे युगे ॥

yathā sarvāṇi bhūtāni vr̥ṣṭir bhaumāni varṣati । sr̥jate sarvato ’ṅgāni tathā vedā yuge yuge ॥

विसृतं कालनानात्वमनादिनिधनं च यत् । कीर्तितं तत्पुरस्तान्मे यतः संयान्ति यान्ति च ॥

visr̥taṁ kālanānātvam anādinidhanaṁ ca yat । kīrtitaṁ tat purastān me yataḥ saṁyānti yānti ca ॥

धातेदं प्रभवस्थानं भूतानां संयमो यमः । स्वभावेन प्रवर्तन्ते द्वंद्वसृष्टानि भूरिशः ॥

dhātedaṁ prabhavasthānaṁ bhūtānāṁ saṁyamo yamaḥ । svabhāvena pravartante dvaṁdvasr̥ṣṭāni bhūriśaḥ ॥

सर्गः कालो धृतिर्वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम् । एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

sargaḥ kālo dhr̥tir vedāḥ kartā kāryaṁ kriyā phalam । etat te kathitaṁ tāta yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥