Adhyāya 229

व्यास उवाच । अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमास्थितः । उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानमेवाभिसंश्रयेत् ॥

vyāsa uvāca । atha jñānaplavaṁ dhīro gr̥hītvā śāntim āsthitaḥ । unmajjaṁś ca nimajjaṁś ca jñānam evābhisaṁśrayet ॥

शुक उवाच । किं तज्ज्ञानमथो विद्या यया निस्तरति द्वयम् । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि ॥

śuka uvāca । kiṁ taj jñānam atho vidyā yayā nistarati dvayam । pravr̥ttilakṣaṇo dharmo nivr̥ttir iti caiva hi ॥

व्यास उवाच । यस्तु पश्येत्स्वभावेन विना भावमचेतनः । पुष्यते च पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः ॥

vyāsa uvāca । yas tu paśyet svabhāvena vinā bhāvam acetanaḥ । puṣyate ca punaḥ sarvān prajñayā muktahetukaḥ ॥

येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम् । पूत्वा तृणबुसीकां वै ते लभन्ते न किंचन ॥

yeṣāṁ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṁ matam । pūtvā tr̥ṇabusīkāṁ vai te labhante na kiṁ cana ॥

ये चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तयन्त्यल्पचेतसः । स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते ॥

ye cainaṁ pakṣam āśritya vartayanty alpacetasaḥ । svabhāvaṁ kāraṇaṁ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te ॥

स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः । निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरभावयोः ॥

svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ । niruktam etayor etat svabhāvaparabhāvayoḥ ॥

कृष्यादीनि हि कर्माणि सस्यसंहरणानि च । प्रज्ञावद्भिः प्रकॢप्तानि यानासनगृहाणि च ॥

kr̥ṣyādīni hi karmāṇi sasyasaṁharaṇāni ca । prajñāvadbhiḥ prakl̥ptāni yānāsanagr̥hāṇi ca ॥

आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च । प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः ॥

ākrīḍānāṁ gr̥hāṇāṁ ca gadānām agadasya ca । prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhir anuṣṭhitāḥ ॥

प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति । राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः ॥

prajñā saṁyojayaty arthaiḥ prajñā śreyo ’dhigacchati । rājāno bhuñjate rājyaṁ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ ॥

पारावर्यं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते । विद्यया तात सृष्टानां विद्यैव परमा गतिः ॥

pārāvaryaṁ tu bhūtānāṁ jñānenaivopalabhyate । vidyayā tāta sr̥ṣṭānāṁ vidyaiva paramā gatiḥ ॥

भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् । जराय्वण्डमथोद्भेदं स्वेदं चाप्युपलक्षयेत् ॥

bhūtānāṁ janma sarveṣāṁ vividhānāṁ caturvidham । jarāyvaṇḍam athodbhedaṁ svedaṁ cāpy upalakṣayet ॥

स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपलक्षयेत् । उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्ययोः ॥

sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamāny upalakṣayet । upapannaṁ hi yac ceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayoḥ ॥

आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि च । बहुपाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि ॥

āhur dvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni ca । bahupādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūny api ॥

द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च । पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते ॥

dvipadāni dvayāny āhuḥ pārthivānītarāṇi ca । pārthivāni viśiṣṭāni tāni hy annāni bhuñjate ॥

पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि च । मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात् ॥

pārthivāni dvayāny āhur madhyamāny uttamāni ca । madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt ॥

मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च । धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् ॥

madhyamāni dvayāny āhur dharmajñānītarāṇi ca । dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt ॥

धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च । वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः ॥

dharmajñāni dvayāny āhur vedajñānītarāṇi ca । vedajñāni viśiṣṭāni vedo hy eṣu pratiṣṭhitaḥ ॥

वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तॄणीतराणि च । प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥

vedajñāni dvayāny āhuḥ pravaktr̥̄ṇītarāṇi ca । pravaktr̥̄ṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt ॥

विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सर्वधर्मक्रियाफलाः । सयज्ञाः सखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः ॥

vijñāyante hi yair vedāḥ sarvadharmakriyāphalāḥ । sayajñāḥ sakhilā vedāḥ pravaktr̥bhyo viniḥsr̥tāḥ ॥

प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च । आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात् ॥

pravaktr̥̄ṇi dvayāny āhur ātmajñānītarāṇi ca । ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt ॥

धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वः सर्वधर्मविद् । स त्यागी सत्यसंकल्पः स तु क्षान्तः स ईश्वरः ॥

dharmadvayaṁ hi yo veda sa sarvaḥ sarvadharmavid । sa tyāgī satyasaṁkalpaḥ sa tu kṣāntaḥ sa īśvaraḥ ॥

धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः । शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम् ॥

dharmajñānapratiṣṭhaṁ hi taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ । śabdabrahmaṇi niṣṇātaṁ pare ca kr̥taniścayam ॥

अन्तःस्थं च बहिष्ठं च येऽऽधियज्ञाधिदैवतम् । जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः ॥

antaḥsthaṁ ca bahiṣṭhaṁ ca ye ’’dhiyajñādhidaivatam । jānanti tān namasyāmas te devās tāta te dvijāḥ ॥

तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम् । तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन ॥

teṣu viśvam idaṁ bhūtaṁ sāgraṁ ca jagad āhitam । teṣāṁ māhātmyabhāvasya sadr̥śaṁ nāsti kiṁ cana ॥

आदिं ते निधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः । चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः ॥

ādiṁ te nidhanaṁ caiva karma cātītya sarvaśaḥ । caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṁbhuvaḥ ॥