Adhyāya 217

भीष्म उवाच । पुनरेव तु तं शक्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् । निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत ॥

bhīṣma uvāca । punar eva tu taṁ śakraḥ prahasann idam abravīt । niḥśvasantaṁ yathā nāgaṁ pravyāhārāya bhārata ॥

यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः । लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन् ॥

yat tad yānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ । lokān pratāpayan sarvān yāsy asmān avitarkayan ॥

दृष्ट्वा सुकृपणां चेमामवस्थामात्मनो बले । ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि ॥

dr̥ṣṭvā sukr̥paṇāṁ cemām avasthām ātmano bale । jñātimitraparityaktaḥ śocasy āho na śocasi ॥

प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान् । विनिपातमिमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि ॥

prītiṁ prāpyātulāṁ pūrvaṁ lokāṁś cātmavaśe sthitān । vinipātam imaṁ cādya śocasy āho na śocasi ॥

बलिरुवाच । अनित्यमुपलक्ष्येदं कालपर्यायमात्मनः । तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥

balir uvāca । anityam upalakṣyedaṁ kālaparyāyam ātmanaḥ । tasmāc chakra na śocāmi sarvaṁ hy evedam antavat ॥

अन्तवन्त इमे देहा भूतानाममराधिप । तेन शक्र न शोचामि नापराधादिदं मम ॥

antavanta ime dehā bhūtānām amarādhipa । tena śakra na śocāmi nāparādhād idaṁ mama ॥

जीवितं च शरीरं च प्रेत्य वै सह जायते । उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः ॥

jīvitaṁ ca śarīraṁ ca pretya vai saha jāyate । ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ ॥

तदीदृशमिदं भावमवशः प्राप्य केवलम् । यद्येवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः ॥

tad īdr̥śam idaṁ bhāvam avaśaḥ prāpya kevalam । yady evam abhijānāmi kā vyathā me vijānataḥ ॥

भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरः । नैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रभृत् ॥

bhūtānāṁ nidhanaṁ niṣṭhā srotasām iva sāgaraḥ । naitat samyag vijānanto narā muhyanti vajrabhr̥t ॥

ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः । ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति ॥

ye tv evaṁ nābhijānanti rajomohaparāyaṇāḥ । te kr̥cchraṁ prāpya sīdanti buddhir yeṣāṁ praṇaśyati ॥

बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम् । विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः संप्रसीदति ॥

buddhilābhe hi puruṣaḥ sarvaṁ nudati kilbiṣam । vipāpmā labhate sattvaṁ sattvasthaḥ saṁprasīdati ॥

ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः । कृपणाः परितप्यन्ते तेऽनर्थैः परिचोदिताः ॥

tatas tu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥ । kr̥paṇāḥ paritapyante te ’narthaiḥ paricoditāḥ ॥

अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथा । सुखदुःखफलं चैव न द्वेष्मि न च कामये ॥

arthasiddhim anarthaṁ ca jīvitaṁ maraṇaṁ tathā । sukhaduḥkhaphalaṁ caiva na dveṣmi na ca kāmaye ॥

हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचन । उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः ॥

hataṁ hanti hato hy eva yo naro hanti kaṁ cana । ubhau tau na vijānīto yaś ca hanti hataś ca yaḥ ॥

हत्वा जित्वा च मघवन्यः कश्चित्पुरुषायते । अकर्ता ह्येव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥

hatvā jitvā ca maghavan yaḥ kaś cit puruṣāyate । akartā hy eva bhavati kartā tv eva karoti tat ॥

को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ । कृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः ॥

ko hi lokasya kurute vināśaprabhavāv ubhau । kr̥taṁ hi tat kr̥tenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ ॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना ॥

pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam । etadyonīni bhūtāni tatra kā paridevanā ॥

महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान्दुर्बलश्च यः । दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः ॥

mahāvidyo ’lpavidyaś ca balavān durbalaś ca yaḥ । darśanīyo virūpaś ca subhago durbhagaś ca yaḥ ॥

सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा । तस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः ॥

sarvaṁ kālaḥ samādatte gambhīraḥ svena tejasā । tasmin kālavaśaṁ prāpte kā vyathā me vijānataḥ ॥

दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्ति च । नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः ॥

dagdham evānudahati hatam evānuhanti ca । naśyate naṣṭam evāgre labdhavyaṁ labhate naraḥ ॥

नास्य द्वीपः कुतः पारं नावारः संप्रदृश्यते । नान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन् ॥

nāsya dvīpaḥ kutaḥ pāraṁ nāvāraḥ saṁpradr̥śyate । nāntam asya prapaśyāmi vidher divyasya cintayan ॥

यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत् । स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते ॥

yadi me paśyataḥ kālo bhūtāni na vināśayet । syān me harṣaś ca darpaś ca krodhaś caiva śacīpate ॥

तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे । बिभ्रतं गार्दभं रूपमादिश्य परिगर्हसे ॥

tuṣabhakṣaṁ tu māṁ jñātvā praviviktajane gr̥he । bibhrataṁ gārdabhaṁ rūpam ādiśya parigarhase ॥

इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनः । विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे ॥

icchann ahaṁ vikuryāṁ hi rūpāṇi bahudhātmanaḥ । vibhīṣaṇāni yānīkṣya palāyethās tvam eva me ॥

कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । कालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥

kālaḥ sarvaṁ samādatte kālaḥ sarvaṁ prayacchati । kālena vidhr̥taṁ sarvaṁ mā kr̥thāḥ śakra pauruṣam ॥

पुरा सर्वं प्रव्यथते मयि क्रुद्धे पुरंदर । अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम् ॥

purā sarvaṁ pravyathate mayi kruddhe puraṁdara । avaimi tv asya lokasya dharmaṁ śakra sanātanam ॥

त्वमप्येवमपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमः । प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन ॥

tvam apy evam apekṣasva mātmanā vismayaṁ gamaḥ । prabhavaś ca prabhāvaś ca nātmasaṁsthaḥ kadā cana ॥

कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा । समवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम् ॥

kaumāram eva te cittaṁ tathaivādya yathā purā । samavekṣasva maghavan buddhiṁ vindasva naiṣṭhikīm ॥

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः । आसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव ॥

devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ । āsan sarve mama vaśe tat sarvaṁ vettha vāsava ॥

नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः । इति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः ॥

namas tasyai diśe ’py astu yasyāṁ vairocano baliḥ । iti mām abhyapadyanta buddhimātsaryamohitāḥ ॥

नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते । एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे ॥

nāhaṁ tad anuśocāmi nātmabhraṁśaṁ śacīpate । evaṁ me niścitā buddhiḥ śāstus tiṣṭhāmy ahaṁ vaśe ॥

दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान् । दुःखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा ॥

dr̥śyate hi kule jāto darśanīyaḥ pratāpavān । duḥkhaṁ jīvan sahāmātyo bhavitavyaṁ hi tat tathā ॥

दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते । सुखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा ॥

dauṣkuleyas tathā mūḍho durjātaḥ śakra dr̥śyate । sukhaṁ jīvan sahāmātyo bhavitavyaṁ hi tat tathā ॥

कल्याणी रूपसंपन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते । अलक्षणा विरूपा च सुभगा शक्र दृश्यते ॥

kalyāṇī rūpasaṁpannā durbhagā śakra dr̥śyate । alakṣaṇā virūpā ca subhagā śakra dr̥śyate ॥

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम् । यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम् ॥

naitad asmatkr̥taṁ śakra naitac chakra tvayā kr̥tam । yat tvam evaṁgato vajrin yad vāpy evaṁgatā vayam ॥

न कर्म तव नान्येषां कुतो मम शतक्रतो । ऋद्धिर्वाप्यथ वा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत् ॥

na karma tava nānyeṣāṁ kuto mama śatakrato । r̥ddhir vāpy atha vā narddhiḥ paryāyakr̥tam eva tat ॥

पश्यामि त्वा विराजन्तं देवराजमवस्थितम् । श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जन्तं च ममोपरि ॥

paśyāmi tvā virājantaṁ devarājam avasthitam । śrīmantaṁ dyutimantaṁ ca garjantaṁ ca mamopari ॥

एतच्चैवं न चेत्कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत् । पातयेयमहं त्वाद्य सवज्रमपि मुष्टिना ॥

etac caivaṁ na cet kālo mām ākramya sthito bhavet । pātayeyam ahaṁ tvādya savajram api muṣṭinā ॥

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः । कालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा ॥

na tu vikramakālo ’yaṁ kṣamākālo ’yam āgataḥ । kālaḥ sthāpayate sarvaṁ kālaḥ pacati vai tathā ॥

मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरमूर्जितम् । गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति ॥

māṁ ced abhyāgataḥ kālo dānaveśvaram ūrjitam । garjantaṁ pratapantaṁ ca kam anyaṁ nāgamiṣyati ॥

द्वादशानां हि भवतामादित्यानां महात्मनाम् । तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज हृतानि मे ॥

dvādaśānāṁ hi bhavatām ādityānāṁ mahātmanām । tejāṁsy ekena sarveṣāṁ devarāja hr̥tāni me ॥

अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव । तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च ॥

aham evodvahāmy āpo visr̥jāmi ca vāsava । tapāmi caiva trailokyaṁ vidyotāmy aham eva ca ॥

संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददे । संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः ॥

saṁrakṣāmi vilumpāmi dadāmy aham athādade । saṁyacchāmi niyacchāmi lokeṣu prabhur īśvaraḥ ॥

तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिप । कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे ॥

tad adya vinivr̥ttaṁ me prabhutvam amarādhipa । kālasainyāvagāḍhasya sarvaṁ na pratibhāti me ॥

नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते । पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया ॥

nāhaṁ kartā na caiva tvaṁ nānyaḥ kartā śacīpate । paryāyeṇa hi bhujyante lokāḥ śakra yadr̥cchayā ॥

मासार्धमासवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम् । ऋतुद्वारं वर्षमुखमाहुर्वेदविदो जनाः ॥

māsārdhamāsaveśmānam ahorātrābhisaṁvr̥tam । r̥tudvāraṁ varṣamukham āhur vedavido janāḥ ॥

आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया । अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा ॥

āhuḥ sarvam idaṁ cintyaṁ janāḥ ke cin manīṣayā । asyāḥ pañcaiva cintāyāḥ paryeṣyāmi ca pañcadhā ॥

गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथा । अनादिनिधनं चाहुरक्षरं परमेव च ॥

gambhīraṁ gahanaṁ brahma mahat toyārṇavaṁ yathā । anādinidhanaṁ cāhur akṣaraṁ param eva ca ॥

सत्त्वेषु लिङ्गमावेश्य नलिङ्गमपि तत्स्वयम् । मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये नरास्तत्त्वदर्शिनः ॥

sattveṣu liṅgam āveśya naliṅgam api tat svayam । manyante dhruvam evainaṁ ye narās tattvadarśinaḥ ॥

भूतानां तु विपर्यासं मन्यते गतवानिति । न ह्येतावद्भवेद्गम्यं न यस्मात्प्रकृतेः परः ॥

bhūtānāṁ tu viparyāsaṁ manyate gatavān iti । na hy etāvad bhaved gamyaṁ na yasmāt prakr̥teḥ paraḥ ॥

गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यसि । यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयते । तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा ॥

gatiṁ hi sarvabhūtānām agatvā kva gamiṣyasi । yo dhāvatā na hātavyas tiṣṭhann api na hīyate । tam indriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā ॥

आहुश्चैनं केचिदग्निं केचिदाहुः प्रजापतिम् । ऋतुमासार्धमासांश्च दिवसांस्तु क्षणांस्तथा ॥

āhuś cainaṁ ke cid agniṁ ke cid āhuḥ prajāpatim । r̥tumāsārdhamāsāṁś ca divasāṁs tu kṣaṇāṁs tathā ॥

पूर्वाह्णमपराह्णं च मध्याह्नमपि चापरे । मुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधा । तं कालमवजानीहि यस्य सर्वमिदं वशे ॥

pūrvāhṇam aparāhṇaṁ ca madhyāhnam api cāpare । muhūrtam api caivāhur ekaṁ santam anekadhā । taṁ kālam avajānīhi yasya sarvam idaṁ vaśe ॥

बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव । बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते ॥

bahūnīndrasahasrāṇi samatītāni vāsava । balavīryopapannāni yathaiva tvaṁ śacīpate ॥

त्वामप्यतिबलं शक्रं देवराजं बलोत्कटम् । प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति ॥

tvām apy atibalaṁ śakraṁ devarājaṁ balotkaṭam । prāpte kāle mahāvīryaḥ kālaḥ saṁśamayiṣyati ॥

य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक्र स्थिरो भव । मया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम् ॥

ya idaṁ sarvam ādatte tasmāc chakra sthiro bhava । mayā tvayā ca pūrvaiś ca na sa śakyo ’tivartitum ॥

यामेतां प्राप्य जानीषे राजश्रियमनुत्तमाम् । स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति ॥

yām etāṁ prāpya jānīṣe rājaśriyam anuttamām । sthitā mayīti tan mithyā naiṣā hy ekatra tiṣṭhati ॥

स्थिता हीन्द्रसहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम् । मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद्विबुधाधिप ॥

sthitā hīndrasahasreṣu tvad viśiṣṭatameṣv iyam । māṁ ca lolā parityajya tvām agād vibudhādhipa ॥

मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसि । त्वामप्येवंगतं त्यक्त्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति ॥

maivaṁ śakra punaḥ kārṣīḥ śānto bhavitum arhasi । tvām apy evaṁgataṁ tyaktvā kṣipram anyaṁ gamiṣyati ॥