Adhyāya 216

युधिष्ठिर उवाच । यया बुद्ध्या महीपालो भ्रष्टश्रीर्विचरेन्महीम् । कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yayā buddhyā mahīpālo bhraṣṭaśrīr vicaren mahīm । kāladaṇḍaviniṣpiṣṭas tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वासवस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । vāsavasya ca saṁvādaṁ baler vairocanasya ca ॥

पितामहमुपागत्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । सर्वानेवासुराञ्जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः ॥

pitāmaham upāgatya praṇipatya kr̥tāñjaliḥ । sarvān evāsurāñ jitvā baliṁ papraccha vāsavaḥ ॥

यस्य स्म ददतो वित्तं न कदाचन हीयते । तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥

yasya sma dadato vittaṁ na kadā cana hīyate । taṁ baliṁ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim ॥

स एव ह्यस्तमयते स स्म विद्योतते दिशः । स वर्षति स्म वर्षाणि यथाकालमतन्द्रितः । तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥

sa eva hy astam ayate sa sma vidyotate diśaḥ । sa varṣati sma varṣāṇi yathākālam atandritaḥ । taṁ baliṁ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim ॥

स वायुर्वरुणश्चैव स रविः स च चन्द्रमाः । सोऽग्निस्तपति भूतानि पृथिवी च भवत्युत । तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥

sa vāyur varuṇaś caiva sa raviḥ sa ca candramāḥ । so ’gnis tapati bhūtāni pr̥thivī ca bhavaty uta । taṁ baliṁ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim ॥

ब्रह्मोवाच । नैतत्ते साधु मघवन्यदेतदनुपृच्छसि । पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्माद्वक्ष्यामि ते बलिम् ॥

brahmovāca । naitat te sādhu maghavan yad etad anupr̥cchasi । pr̥ṣṭas tu nānr̥taṁ brūyāt tasmād vakṣyāmi te balim ॥

उष्ट्रेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुनः । वरिष्ठो भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते ॥

uṣṭreṣu yadi vā goṣu khareṣv aśveṣu vā punaḥ । variṣṭho bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate ॥

शक्र उवाच । यदि स्म बलिना ब्रह्मञ्शून्यागारे समेयिवान् । हन्यामेनं न वा हन्यां तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥

śakra uvāca । yadi sma balinā brahmañ śūnyāgāre sameyivān । hanyām enaṁ na vā hanyāṁ tad brahmann anuśādhi mām ॥

ब्रह्मोवाच । मा स्म शक्र बलिं हिंसीर्न बलिर्वधमर्हति । न्यायांस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया ॥

brahmovāca । mā sma śakra baliṁ hiṁsīr na balir vadham arhati । nyāyāṁs tu śakra praṣṭavyas tvayā vāsava kāmyayā ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्तो भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा । चचारैरावतस्कन्धमधिरुह्य श्रिया वृतः ॥

bhīṣma uvāca । evam ukto bhagavatā mahendraḥ pr̥thivīṁ tadā । cacārairāvataskandham adhiruhya śriyā vr̥taḥ ॥

ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम् । यथाख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम् ॥

tato dadarśa sa baliṁ kharaveṣeṇa saṁvr̥tam । yathākhyātaṁ bhagavatā śūnyāgārakr̥tālayam ॥

शक्र उवाच । खरयोनिमनुप्राप्तस्तुषभक्षोऽसि दानव । इयं ते योनिरधमा शोचस्याहो न शोचसि ॥

śakra uvāca । kharayonim anuprāptas tuṣabhakṣo ’si dānava । iyaṁ te yonir adhamā śocasy āho na śocasi ॥

अदृष्टं बत पश्यामि द्विषतां वशमागतम् । श्रिया विहीनं मित्रैश्च भ्रष्टवीर्यपराक्रमम् ॥

adr̥ṣṭaṁ bata paśyāmi dviṣatāṁ vaśam āgatam । śriyā vihīnaṁ mitraiś ca bhraṣṭavīryaparākramam ॥

यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः । लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन् ॥

yat tad yānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ । lokān pratāpayan sarvān yāsy asmān avitarkayan ॥

त्वन्मुखाश्चैव दैतेया व्यतिष्ठंस्तव शासने । अकृष्टपच्या पृथिवी तवैश्वर्ये बभूव ह । इदं च तेऽद्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि ॥

tvanmukhāś caiva daiteyā vyatiṣṭhaṁs tava śāsane । akr̥ṣṭapacyā pr̥thivī tavaiśvarye babhūva ha । idaṁ ca te ’dya vyasanaṁ śocasy āho na śocasi ॥

यदातिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिहन् । ज्ञातिभ्यो विभजन्वित्तं तदासीत्ते मनः कथम् ॥

yadātiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelihan । jñātibhyo vibhajan vittaṁ tadāsīt te manaḥ katham ॥

यत्ते सहस्रसमिता ननृतुर्देवयोषितः । बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः श्रिया ॥

yat te sahasrasamitā nanr̥tur devayoṣitaḥ । bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śriyā ॥

सर्वाः पुष्करमालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः । कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर ॥

sarvāḥ puṣkaramālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ । katham adya tadā caiva manas te dānaveśvara ॥

छत्रं तवासीत्सुमहत्सौवर्णं मणिभूषितम् । ननृतुर्यत्र गन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥

chatraṁ tavāsīt sumahat sauvarṇaṁ maṇibhūṣitam । nanr̥tur yatra gandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā ॥

यूपस्तवासीत्सुमहान्यजतः सर्वकाञ्चनः । यत्राददः सहस्राणामयुतानि गवां दश ॥

yūpas tavāsīt sumahān yajataḥ sarvakāñcanaḥ । yatrādadaḥ sahasrāṇām ayutāni gavāṁ daśa ॥

यदा तु पृथिवीं सर्वां यजमानोऽनुपर्ययाः । शम्याक्षेपेण विधिना तदासीत्किं नु ते हृदि ॥

yadā tu pr̥thivīṁ sarvāṁ yajamāno ’nuparyayāḥ । śamyākṣepeṇa vidhinā tadāsīt kiṁ nu te hr̥di ॥

न ते पश्यामि भृङ्गारं न छत्रं व्यजनं न च । ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप ॥

na te paśyāmi bhr̥ṅgāraṁ na chatraṁ vyajanaṁ na ca । brahmadattāṁ ca te mālāṁ na paśyāmy asurādhipa ॥

बलिरुवाच । न त्वं पश्यसि भृङ्गारं न छत्रं व्यजनं न च । ब्रह्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्यसि वासव ॥

balir uvāca । na tvaṁ paśyasi bhr̥ṅgāraṁ na chatraṁ vyajanaṁ na ca । brahmadattāṁ ca me mālāṁ na tvaṁ drakṣyasi vāsava ॥

गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि । यदा मे भविता कालस्तदा त्वं तानि द्रक्ष्यसि ॥

guhāyāṁ nihitāni tvaṁ mama ratnāni pr̥cchasi । yadā me bhavitā kālas tadā tvaṁ tāni drakṣyasi ॥

न त्वेतदनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य वा । समृद्धार्थोऽसमृद्धार्थं यन्मां कत्थितुमिच्छसि ॥

na tv etad anurūpaṁ te yaśaso vā kulasya vā । samr̥ddhārtho ’samr̥ddhārthaṁ yan māṁ katthitum icchasi ॥

न हि दुःखेषु शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति चर्द्धिषु । कृतप्रज्ञा ज्ञानतृप्ताः क्षान्ताः सन्तो मनीषिणः ॥

na hi duḥkheṣu śocanti na prahr̥ṣyanti carddhiṣu । kr̥taprajñā jñānatr̥ptāḥ kṣāntāḥ santo manīṣiṇaḥ ॥

त्वं तु प्राकृतया बुद्ध्या पुरंदर विकत्थसे । यदाहमिव भावी त्वं तदा नैवं वदिष्यसि ॥

tvaṁ tu prākr̥tayā buddhyā puraṁdara vikatthase । yadāham iva bhāvī tvaṁ tadā naivaṁ vadiṣyasi ॥