Adhyāya 215

युधिष्ठिर उवाच । यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाशुभम् । पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yad idaṁ karma loke ’smiñ śubhaṁ vā yadi vāśubham । puruṣaṁ yojayaty eva phalayogena bhārata ॥

कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः । एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥

kartā svit tasya puruṣa utāho neti saṁśayaḥ । etad icchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṁ pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्रादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । prahrādasya ca saṁvādam indrasya ca yudhiṣṭhira ॥

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् । अस्तम्भमनहंकारं सत्त्वस्थं समये रतम् ॥

asaktaṁ dhūtapāpmānaṁ kule jātaṁ bahuśrutam । astambham anahaṁkāraṁ sattvasthaṁ samaye ratam ॥

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवेशनम् । चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ॥

tulyanindāstutiṁ dāntaṁ śūnyāgāraniveśanam । carācarāṇāṁ bhūtānāṁ viditaprabhavāpyayam ॥

अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च । काञ्चने वाथ लोष्टे वा उभयोः समदर्शनम् ॥

akrudhyantam ahr̥ṣyantam apriyeṣu priyeṣu ca । kāñcane vātha loṣṭe vā ubhayoḥ samadarśanam ॥

आत्मनिःश्रेयसज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम् । परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम् ॥

ātmaniḥśreyasajñāne dhīraṁ niścitaniścayam । parāvarajñaṁ bhūtānāṁ sarvajñaṁ samadarśanam ॥

शक्रः प्रह्रादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम् । बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत् ॥

śakraḥ prahrādam āsīnam ekānte saṁyatendriyam । bubhutsamānas tat prajñām abhigamyedam abravīt ॥

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु । भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे ॥

yaiḥ kaiś cit saṁmato loke guṇaiḥ syāt puruṣo nr̥ṣu । bhavaty anapagān sarvāṁs tān guṇām̐l lakṣayāmahe ॥

अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह । आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे ॥

atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanair iha । ātmānaṁ manyamānaḥ sañ śreyaḥ kim iha manyase ॥

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः । श्रिया विहीनः प्रह्राद शोचितव्ये न शोचसि ॥

baddhaḥ pāśaiś cyutaḥ sthānād dviṣatāṁ vaśam āgataḥ । śriyā vihīnaḥ prahrāda śocitavye na śocasi ॥

प्रज्ञालाभात्तु दैतेय उताहो धृतिमत्तया । प्रह्राद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः ॥

prajñālābhāt tu daiteya utāho dhr̥timattayā । prahrāda svastharūpo ’si paśyan vyasanam ātmanaḥ ॥

इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन् ॥

iti saṁcoditas tena dhīro niścitaniścayaḥ । uvāca ślakṣṇayā vācā svāṁ prajñām anuvarṇayan ॥

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते । तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ॥

pravr̥ttiṁ ca nivr̥ttiṁ ca bhūtānāṁ yo na budhyate । tasya stambho bhaved bālyān nāsti stambho ’nupaśyataḥ ॥

स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च । सर्वे भावास्तथाभावाः पुरुषार्थो न विद्यते ॥

svabhāvāt saṁpravartante nivartante tathaiva ca । sarve bhāvās tathābhāvāḥ puruṣārtho na vidyate ॥

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः । स्वयं तु कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह ॥

puruṣārthasya cābhāve nāsti kaś cit svakārakaḥ । svayaṁ tu kurvatas tasya jātu māno bhaved iha ॥

यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधुनोः । तस्य दोषवती प्रज्ञा स्वमूर्त्यज्ञेति मे मतिः ॥

yas tu kartāram ātmānaṁ manyate sādhvasādhunoḥ । tasya doṣavatī prajñā svamūrtyajñeti me matiḥ ॥

यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् । आरम्भास्तस्य सिध्येरन्न च जातु पराभवेत् ॥

yadi syāt puruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam । ārambhās tasya sidhyeran na ca jātu parābhavet ॥

अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च । लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ॥

aniṣṭasya hi nirvr̥ttir anivr̥ttiḥ priyasya ca । lakṣyate yatamānānāṁ puruṣārthas tataḥ kutaḥ ॥

अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृत्तिमेव च । अप्रयत्नेन पश्यामः केषांचित्तत्स्वभावतः ॥

aniṣṭasyābhinirvr̥ttim iṣṭasaṁvr̥ttim eva ca । aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṁ cit tat svabhāvataḥ ॥

प्रतिरूपधराः केचिद्दृश्यन्ते बुद्धिसत्तमाः । विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम् ॥

pratirūpadharāḥ ke cid dr̥śyante buddhisattamāḥ । virūpebhyo ’lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamam ॥

स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा । शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम् ॥

svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā । śubhāśubhās tadā tatra tasya kiṁ mānakāraṇam ॥

स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः । आत्मप्रतिष्ठिता प्रज्ञा मम नास्ति ततोऽन्यथा ॥

svabhāvād eva tat sarvam iti me niścitā matiḥ । ātmapratiṣṭhitā prajñā mama nāsti tato ’nyathā ॥

कर्मजं त्विह मन्येऽहं फलयोगं शुभाशुभम् । कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥

karmajaṁ tv iha manye ’haṁ phalayogaṁ śubhāśubham । karmaṇāṁ viṣayaṁ kr̥tsnam ahaṁ vakṣyāmi tac chr̥ṇu ॥

यथा वेदयते कश्चिदोदनं वायसो वदन् । एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ॥

yathā vedayate kaś cid odanaṁ vāyaso vadan । evaṁ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam ॥

विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् । तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ॥

vikārān eva yo veda na veda prakr̥tiṁ parām । tasya stambho bhaved bālyān nāsti stambho ’nupaśyataḥ ॥

स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चये । बुध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ॥

svabhāvabhāvino bhāvān sarvān eveha niścaye । budhyamānasya darpo vā māno vā kiṁ kariṣyati ॥

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् । तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥

veda dharmavidhiṁ kr̥tsnaṁ bhūtānāṁ cāpy anityatām । tasmāc chakra na śocāmi sarvaṁ hy evedam antavat ॥

निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः । स्वस्थोऽव्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥

nirmamo nirahaṁkāro nirīho muktabandhanaḥ । svastho ’vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṁ prabhavāpyayau ॥

कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषः । नायासो विद्यते शक्र पश्यतो लोकविद्यया ॥

kr̥taprajñasya dāntasya vitr̥ṣṇasya nirāśiṣaḥ । nāyāso vidyate śakra paśyato lokavidyayā ॥

प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे । द्वेष्टारं न च पश्यामि यो ममाद्य ममायते ॥

prakr̥tau ca vikāre ca na me prītir na ca dviṣe । dveṣṭāraṁ na ca paśyāmi yo mamādya mamāyate ॥

नोर्ध्वं नावाङ्न तिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये । न विज्ञाने न विज्ञेये नाज्ञाने शर्म विद्यते ॥

nordhvaṁ nāvāṅ na tiryak ca na kva cic chakra kāmaye । na vijñāne na vijñeye nājñāne śarma vidyate ॥

शक्र उवाच । येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते । प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्राद पृच्छते ॥

śakra uvāca । yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntir avāpyate । prabrūhi tam upāyaṁ me samyak prahrāda pr̥cchate ॥

प्रह्राद उवाच । आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया । वृद्धशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत् ॥

prahrāda uvāca । ārjavenāpramādena prasādenātmavattayā । vr̥ddhaśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat ॥

स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः । स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यसि ॥

svabhāvāl labhate prajñāṁ śāntim eti svabhāvataḥ । svabhāvād eva tat sarvaṁ yat kiṁ cid anupaśyasi ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत् । प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥

bhīṣma uvāca । ity ukto daityapatinā śakro vismayam āgamat । prītimāṁś ca tadā rājaṁs tad vākyaṁ pratyapūjayat ॥

स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः । असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ॥

sa tadābhyarcya daityendraṁ trailokyapatir īśvaraḥ । asurendram upāmantrya jagāma svaṁ niveśanam ॥