Adhyāya 211

युधिष्ठिर उवाच । केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः । जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kena vr̥ttena vr̥ttajño janako mithilādhipaḥ । jagāma mokṣaṁ dharmajño bhogān utsr̥jya mānuṣān ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yena vr̥ttena vr̥ttajñaḥ sa jagāma mahat sukham ॥

जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिपः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥

janako janadevas tu mithilāyāṁ janādhipaḥ । aurdhvadehikadharmāṇām āsīd yukto vicintane ॥

तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे । दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥

tasya sma śatam ācāryā vasanti satataṁ gr̥he । darśayantaḥ pr̥thag dharmān nānāpāṣaṇḍavādinaḥ ॥

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चये । आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वे न तुष्यति ॥

sa teṣāṁ pretyabhāve ca pretyajātau viniścaye । āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭham ātmatattve na tuṣyati ॥

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामपि ॥

tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ । paridhāvan mahīṁ kr̥tsnāṁ jagāma mithilām api ॥

सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥

sarvasaṁnyāsadharmāṇāṁ tattvajñānaviniścaye । suparyavasitārthaś ca nirdvaṁdvo naṣṭasaṁśayaḥ ॥

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥

r̥ṣīṇām āhur ekaṁ yaṁ kāmād avasitaṁ nr̥ṣu । śāśvataṁ sukham atyantam anvicchan sa sudurlabham ॥

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥

yam āhuḥ kapilaṁ sāṁkhyāḥ paramarṣiṁ prajāpatim । sa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam ॥

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥

āsureḥ prathamaṁ śiṣyaṁ yam āhuś cirajīvinam । pañcasrotasi yaḥ satram āste varṣasahasrikam ॥

तं समासीनमागम्य मण्डलं कापिलं महत् । पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं निबोधयत् ॥

taṁ samāsīnam āgamya maṇḍalaṁ kāpilaṁ mahat । puruṣāvastham avyaktaṁ paramārthaṁ nibodhayat ॥

इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश्च तपसा मुनिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः ॥

iṣṭisatreṇa saṁsiddho bhūyaś ca tapasā muniḥ । kṣetrakṣetrajñayor vyaktiṁ bubudhe devadarśanaḥ ॥

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥

yat tad ekākṣaraṁ brahma nānārūpaṁ pradr̥śyate । āsurir maṇḍale tasmin pratipede tad avyayam ॥

तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥

tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhr̥taḥ । brāhmaṇī kapilā nāma kā cid āsīt kuṭumbinī ॥

तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ । ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥

tasyāḥ putratvam āgamya striyāḥ sa pibati stanau । tataḥ sa kāpileyatvaṁ lebhe buddhiṁ ca naiṣṭhikīm ॥

एतन्मे भगवानाह कापिलेयाय संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥

etan me bhagavān āha kāpileyāya saṁbhavam । tasya tat kāpileyatvaṁ sarvavittvam anuttamam ॥

सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥

sāmānyaṁ kapilo jñātvā dharmajñānām anuttamam । upetya śatam ācāryān mohayām āsa hetubhiḥ ॥

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् । उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥

janakas tv abhisaṁraktaḥ kāpileyānudarśanāt । utsr̥jya śatam ācāryān pr̥ṣṭhato ’nujagāma tam ॥

तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥

tasmai paramakalyāya praṇatāya ca dharmataḥ । abravīt paramaṁ mokṣaṁ yat tat sāṁkhyaṁ vidhīyate ॥

जातिनिर्वेदमुक्त्वा हि कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥

jātinirvedam uktvā hi karmanirvedam abravīt । karmanirvedam uktvā ca sarvanirvedam abravīt ॥

यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तदनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलमध्रुवम् ॥

yadarthaṁ karmasaṁsargaḥ karmaṇāṁ ca phalodayaḥ । tad anāśvāsikaṁ moghaṁ vināśi calam adhruvam ॥

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥

dr̥śyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike । āgamāt param astīti bruvann api parājitaḥ ॥

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥

anātmā hy ātmano mr̥tyuḥ kleśo mr̥tyur jarāmayaḥ । ātmānaṁ manyate mohāt tad asamyak paraṁ matam ॥

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते तथा ॥

atha ced evam apy asti yal loke nopapadyate । ajaro ’yam amr̥tyuś ca rājāsau manyate tathā ॥

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे । किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥

asti nāstīti cāpy etat tasminn asati lakṣaṇe । kim adhiṣṭhāya tad brūyāl lokayātrāviniścayam ॥

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमोऽभिन्नः कृतान्तो वा न किंचन ॥

pratyakṣaṁ hy etayor mūlaṁ kr̥tāntaitihyayor api । pratyakṣo hy āgamo ’bhinnaḥ kr̥tānto vā na kiṁ cana ॥

यत्र तत्रानुमानेऽस्ति कृतं भावयतेऽपि वा । अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥

yatra tatrānumāne ’sti kr̥taṁ bhāvayate ’pi vā । anyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṁ mate smr̥taḥ ॥

रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥

reto vaṭakaṇīkāyāṁ ghr̥tapākādhivāsanam । jātismr̥tir ayaskāntaḥ sūryakānto ’mbubhakṣaṇam ॥

प्रेत्य भूतात्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् । मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥

pretya bhūtātyayaś caiva devatābhyupayācanam । mr̥te karmanivr̥ttiś ca pramāṇam iti niścayaḥ ॥

न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः । अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥

na tv ete hetavaḥ santi ye ke cin mūrtisaṁsthitāḥ । amartyasya hi martyena sāmānyaṁ nopapadyate ॥

अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवम् । कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥

avidyākarmaceṣṭānāṁ ke cid āhuḥ punarbhavam । kāraṇaṁ lobhamohau tu doṣāṇāṁ ca niṣevaṇam ॥

अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्म बीजं तथा कृतम् । तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥

avidyāṁ kṣetram āhur hi karma bījaṁ tathā kr̥tam । tr̥ṣṇāsaṁjananaṁ sneha eṣa teṣāṁ punarbhavaḥ ॥

तस्मिन्व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि । अन्योऽन्याज्जायते देहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् ॥

tasmin vyūḍhe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi । anyo ’nyāj jāyate dehas tam āhuḥ sattvasaṁkṣayam ॥

यदा स रूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः । कथमस्मिन्स इत्येव संबन्धः स्यादसंहितः ॥

yadā sa rūpataś cānyo jātitaḥ śrutito ’rthataḥ । katham asmin sa ity eva saṁbandhaḥ syād asaṁhitaḥ ॥

एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः । यदन्याचरितं कर्म सर्वमन्यः प्रपद्यते ॥

evaṁ sati ca kā prītir dānavidyātapobalaiḥ । yad anyācaritaṁ karma sarvam anyaḥ prapadyate ॥

यदा ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् । सुखितैर्दुःखितैर्वापि दृश्योऽप्यस्य विनिर्णयः ॥

yadā hy ayam ihaivānyaiḥ prākr̥tair duḥkhito bhavet । sukhitair duḥkhitair vāpi dr̥śyo ’py asya vinirṇayaḥ ॥

तथा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् । पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपलभ्यते ॥

tathā hi musalair hanyuḥ śarīraṁ tat punar bhavet । pr̥thag jñānaṁ yad anyac ca yenaitan nopalabhyate ॥

ऋतुः संवत्सरस्तिथ्यः शीतोष्णे च प्रियाप्रिये । यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥

r̥tuḥ saṁvatsaras tithyaḥ śītoṣṇe ca priyāpriye । yathātītāni paśyanti tādr̥śaḥ sattvasaṁkṣayaḥ ॥

जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना । दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥

jarayā hi parītasya mr̥tyunā vā vināśinā । durbalaṁ durbalaṁ pūrvaṁ gr̥hasyeva vinaśyati ॥

इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च । आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥

indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṁ māṁsam asthi ca । ānupūrvyā vinaśyanti svaṁ dhātum upayānti ca ॥

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः । यदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥

lokayātrāvidhānaṁ ca dānadharmaphalāgamaḥ । yadarthaṁ vedaśabdāś ca vyavahārāś ca laukikāḥ ॥

इति सम्यङ्मनस्येते बहवः सन्ति हेतवः । एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिपद्यते ॥

iti samyaṅ manasy ete bahavaḥ santi hetavaḥ । etad astīdam astīti na kiṁ cit pratipadyate ॥

तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् । क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥

teṣāṁ vimr̥śatām evaṁ tat tat samabhidhāvatām । kva cin niviśate buddhis tatra jīryati vr̥kṣavat ॥

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः । आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥

evam arthair anarthaiś ca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ । āgamair apakr̥ṣyante hastipair hastino yathā ॥

अर्थांस्तथात्यन्तसुखावहांश्च; लिप्सन्त एते बहवो विशुल्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना; हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥

arthāṁs tathātyantasukhāvahāṁś ca; lipsanta ete bahavo viśulkāḥ । mahattaraṁ duḥkham abhiprapannā; hitvāmiṣaṁ mr̥tyuvaśaṁ prayānti ॥

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य; किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव; क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥

vināśino hy adhruvajīvitasya; kiṁ bandhubhir mitraparigrahaiś ca । vihāya yo gacchati sarvam eva; kṣaṇena gatvā na nivartate ca ॥

भूव्योमतोयानलवायवो हि; सदा शरीरं परिपालयन्ति । इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे;द्विनाशिनो ह्यस्य न शर्म विद्यते ॥

bhūvyomatoyānalavāyavo hi; sadā śarīraṁ paripālayanti । itīdam ālakṣya kuto ratir bhaved; vināśino hy asya na śarma vidyate ॥

इदमनुपधि वाक्यमच्छलं; परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः; पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥

idam anupadhi vākyam acchalaṁ; paramanirāmayam ātmasākṣikam । narapatir abhivīkṣya vismitaḥ; punar anuyoktum idaṁ pracakrame ॥