Adhyāya 212

भीष्म उवाच । जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा । पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥

bhīṣma uvāca । janako janadevas tu jñāpitaḥ paramarṣiṇā । punar evānupapraccha sāṁparāye bhavābhavau ॥

भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥

bhagavan yad idaṁ pretya saṁjñā bhavati kasya cit । evaṁ sati kim ajñānaṁ jñānaṁ vā kiṁ kariṣyati ॥

सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥

sarvam ucchedaniṣṭhaṁ syāt paśya caitad dvijottama । apramattaḥ pramatto vā kiṁ viśeṣaṁ kariṣyati ॥

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियेत कल्पेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥

asaṁsargo hi bhūteṣu saṁsargo vā vināśiṣu । kasmai kriyeta kalpena niścayaḥ ko ’tra tattvataḥ ॥

तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥

tamasā hi praticchannaṁ vibhrāntam iva cāturam । punaḥ praśamayan vākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho ’bravīt ॥

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम् । वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥

ucchedaniṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyate । ayaṁ hy api samāhāraḥ śarīrendriyacetasām । vartate pr̥thag anyonyam apy apāśritya karmasu ॥

धातवः पञ्चशाखोऽयं खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः । ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥

dhātavaḥ pañcaśākho ’yaṁ khaṁ vāyur jyotir ambu bhūḥ । te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ ॥

आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् । एष पञ्चसमाहारः शरीरमिति नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥

ākāśaṁ vāyur ūṣmā ca sneho yac cāpi pārthivam । eṣa pañcasamāhāraḥ śarīram iti naikadhā । jñānam ūṣmā ca vāyuś ca trividhaḥ karmasaṁgrahaḥ ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥

indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ । prāṇāpānau vikāraś ca dhātavaś cātra niḥsr̥tāḥ ॥

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥

śravaṇaṁ sparśanaṁ jihvā dr̥ṣṭir nāsā tathaiva ca । indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṁgamā guṇāḥ ॥

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥

tatra vijñānasaṁyuktā trividhā vedanā dhruvā । sukhaduḥkheti yām āhur aduḥkhety asukheti ca ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्त्यथ । एते ह्यामरणात्पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhaś ca mūrty atha । ete hy āmaraṇāt pañca ṣaḍguṇā jñānasiddhaye ॥

तेषु कर्मनिसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुक्रं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥

teṣu karmanisargaś ca sarvatattvārthaniścayaḥ । tam āhuḥ paramaṁ śukraṁ buddhir ity avyayaṁ mahat ॥

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥

imaṁ guṇasamāhāram ātmabhāvena paśyataḥ । asamyag darśanair duḥkham anantaṁ nopaśāmyati ॥

अनात्मेति च यद्दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥

anātmeti ca yad dr̥ṣṭaṁ tenāhaṁ na mamety api । vartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṁtatiḥ ॥

तत्र सम्यङ्मनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥

tatra samyaṅ mano nāma tyāgaśāstram anuttamam । śr̥ṇu yat tava mokṣāya bhāṣyamāṇaṁ bhaviṣyati ॥

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः ॥

tyāga eva hi sarveṣām uktānām api karmaṇām । nityaṁ mithyāvinītānāṁ kleśo duḥkhāvaho mataḥ ॥

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि । सुखत्यागे तपोयोगः सर्वत्यागे समापना ॥

dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāny api । sukhatyāge tapoyogaḥ sarvatyāge samāpanā ॥

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्ह्यन्यथा भवेत् ॥

tasya mārgo ’yam advaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ । viprahāṇāya duḥkhasya durgatir hy anyathā bhavet ॥

पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि । मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु ॥

pañca jñānendriyāṇy uktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi । manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu ॥

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् । प्रजनानन्दयोः शेफो विसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥

hastau karmendriyaṁ jñeyam atha pādau gatīndriyam । prajanānandayoḥ śepho visarge pāyur indriyam ॥

वाक्तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः । एवमेकादशैतानि बुद्ध्या त्ववसृजेन्मनः ॥

vāk tu śabdaviśeṣārthaṁ gatiṁ pañcānvitāṁ viduḥ । evam ekādaśaitāni buddhyā tv avasr̥jen manaḥ ॥

कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥

karṇau śabdaś ca cittaṁ ca trayaḥ śravaṇasaṁgrahe । tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ ॥

एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये । येन यस्त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥

evaṁ pañcatrikā hy ete guṇās tad upalabdhaye । yena yas trividho bhāvaḥ paryāyāt samupasthitaḥ ॥

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चैव ते त्रयः । त्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना ॥

sāttviko rājasaś caiva tāmasaś caiva te trayaḥ । trividhā vedanā yeṣu prasūtā sarvasādhanā ॥

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥

praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṁ saṁśāntacittatā । akutaś cit kutaś cid vā cittataḥ sāttviko guṇaḥ ॥

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा । लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥

atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā । liṅgāni rajasas tāni dr̥śyante hetvahetutaḥ ॥

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता । कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥

avivekas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā । kathaṁ cid api vartante vividhās tāmasā guṇāḥ ॥

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥

tatra yat prītisaṁyuktaṁ kāye manasi vā bhavet । vartate sāttviko bhāva ity apekṣeta tat tathā ॥

यत्तु संतापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः । प्रवृत्तं रज इत्येव ततस्तदभिचिन्तयेत् ॥

yat tu saṁtāpasaṁyuktam aprītikaram ātmanaḥ । pravr̥ttaṁ raja ity eva tatas tad abhicintayet ॥

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥

atha yan mohasaṁyuktaṁ kāye manasi vā bhavet । apratarkyam avijñeyaṁ tamas tad upadhārayet ॥

तद्धि श्रोत्राश्रयं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः । नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा ॥

tad dhi śrotrāśrayaṁ bhūtaṁ śabdaḥ śrotraṁ samāśritaḥ । nobhayaṁ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā ॥

एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥

evaṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī । sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaś ca tat ॥

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति । चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥

svakarmayugapadbhāvo daśasv eteṣu tiṣṭhati । cittam ekādaśaṁ viddhi buddhir dvādaśamī bhavet ॥

तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः । आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥

teṣām ayugapadbhāva ucchedo nāsti tāmasaḥ । āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ ॥

इन्द्रियाण्यवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमम् । चिन्तयन्नानुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥

indriyāṇy avasr̥jyāpi dr̥ṣṭvā pūrvaṁ śrutāgamam । cintayan nānuparyeti tribhir evānvito guṇaiḥ ॥

यत्तमोपहतं चित्तमाशु संचारमध्रुवम् । करोत्युपरमं काले तदाहुस्तामसं सुखम् ॥

yat tamopahataṁ cittam āśu saṁcāram adhruvam । karoty uparamaṁ kāle tad āhus tāmasaṁ sukham ॥

यद्यदागमसंयुक्तं न कृत्स्नमुपशाम्यति । अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥

yad yad āgamasaṁyuktaṁ na kr̥tsnam upaśāmyati । atha tatrāpy upādatte tamo vyaktam ivānr̥tam ॥

एवमेष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययी गुणः । कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा न वर्तते ॥

evam eṣa prasaṁkhyātaḥ svakarmapratyayī guṇaḥ । kathaṁ cid vartate samyak keṣāṁ cid vā na vartate ॥

एवमाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः । स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

evam āhuḥ samāhāraṁ kṣetram adhyātmacintakāḥ । sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate ॥

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् । स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः ॥

evaṁ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṁ bhavet । svabhāvād vartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ ॥

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च । न च स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥

yathārṇavagatā nadyo vyaktīr jahati nāma ca । na ca svatāṁ niyacchanti tādr̥śaḥ sattvasaṁkṣayaḥ ॥

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् । प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः ॥

evaṁ sati kutaḥ saṁjñā pretyabhāve punar bhavet । pratisaṁmiśrite jīve gr̥hyamāṇe ca madhyataḥ ॥

इमां तु यो वेद विमोक्षबुद्धि;मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः; पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥

imāṁ tu yo veda vimokṣabuddhim; ātmānam anvicchati cāpramattaḥ । na lipyate karmaphalair aniṣṭaiḥ; patraṁ bisasyeva jalena siktam ॥

दृढैश्च पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः; प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति; मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः । श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश्च; शेते जरामृत्युभयादतीतः ॥

dr̥ḍhaiś ca pāśair bahubhir vimuktaḥ; prajānimittair api daivataiś ca । yadā hy asau sukhaduḥkhe jahāti; muktas tadāgryāṁ gatim ety aliṅgaḥ । śrutipramāṇāgamamaṅgalaiś ca; śete jarāmr̥tyubhayād atītaḥ ॥

क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे; ततोनिमित्ते च फले विनष्टे । अलेपमाकाशमलिङ्गमेव;मास्थाय पश्यन्ति महद्ध्यसक्ताः ॥

kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe; tatonimitte ca phale vinaṣṭe । alepam ākāśam aliṅgam evam; āsthāya paśyanti mahad dhy asaktāḥ ॥

यथोर्णनाभिः परिवर्तमान;स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः । तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं; विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिमर्च्छन् ॥

yathorṇanābhiḥ parivartamānas; tantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ । tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṁ; vidhvaṁsate loṣṭa ivādrim arcchan ॥

यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं; हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथावत् । विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण;स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥

yathā ruruḥ śr̥ṅgam atho purāṇaṁ; hitvā tvacaṁ vāpy urago yathāvat । vihāya gacchaty anavekṣamāṇas; tathā vimukto vijahāti duḥkham ॥

द्रुमं यथा वाप्युदके पतन्त;मुत्सृज्य पक्षी प्रपतत्यसक्तः । तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय; मुक्तः परार्ध्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥

drumaṁ yathā vāpy udake patantam; utsr̥jya pakṣī prapataty asaktaḥ । tathā hy asau sukhaduḥkhe vihāya; muktaḥ parārdhyāṁ gatim ety aliṅgaḥ ॥

अपि च भवति मैथिलेन गीतं; नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र; स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥

api ca bhavati maithilena gītaṁ; nagaram upāhitam agninābhivīkṣya । na khalu mama tuṣo ’pi dahyate ’tra; svayam idam āha kila sma bhūmipālaḥ ॥

इदममृतपदं विदेहराजः; स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणः । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थं; परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥

idam amr̥tapadaṁ videharājaḥ; svayam iha pañcaśikhena bhāṣyamāṇaḥ । nikhilam abhisamīkṣya niścitārthaṁ; paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ ॥

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं; न हीयते सततमवेक्षते तथा । उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः; प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥

imaṁ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṁ; na hīyate satatam avekṣate tathā । upadravān nānubhavaty aduḥkhitaḥ; pramucyate kapilam ivaitya maithilaḥ ॥