Adhyāya 210

गुरुरुवाच । न स वेद परं धर्मं यो न वेद चतुष्टयम् । व्यक्ताव्यक्ते च यत्तत्त्वं संप्राप्तं परमर्षिणा ॥

gurur uvāca । na sa veda paraṁ dharmaṁ yo na veda catuṣṭayam । vyaktāvyakte ca yat tattvaṁ saṁprāptaṁ paramarṣiṇā ॥

व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम् । प्रवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥

vyaktaṁ mr̥tyumukhaṁ vidyād avyaktam amr̥taṁ padam । pravr̥ttilakṣaṇaṁ dharmam r̥ṣir nārāyaṇo ’bravīt ॥

अत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥

atraivāvasthitaṁ sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram । nivr̥ttilakṣaṇaṁ dharmam avyaktaṁ brahma śāśvatam ॥

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत् । प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः ॥

pravr̥ttilakṣaṇaṁ dharmaṁ prajāpatir athābravīt । pravr̥ttiḥ punarāvr̥ttir nivr̥ttiḥ paramā gatiḥ ॥

तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः । ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः ॥

tāṁ gatiṁ paramām eti nivr̥ttiparamo muniḥ । jñānatattvaparo nityaṁ śubhāśubhanidarśakaḥ ॥

तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौ । अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम् ॥

tad evam etau vijñeyāv avyaktapuruṣāv ubhau । avyaktapuruṣābhyāṁ tu yat syād anyan mahattaram ॥

तं विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः । अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि ॥

taṁ viśeṣam avekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ । anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api ॥

उभौ नित्यौ सूक्ष्मतरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ । सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम् ॥

ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau । sāmānyam etad ubhayor evaṁ hy anyad viśeṣaṇam ॥

प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिविधसत्त्वया । विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य च लक्षणम् ॥

prakr̥tyā sargadharmiṇyā tathā trividhasattvayā । viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya ca lakṣaṇam ॥

प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् । अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसंहितौ ॥

prakr̥teś ca vikārāṇāṁ draṣṭāram aguṇānvitam । agrāhyau puruṣāv etāv aliṅgatvād asaṁhitau ॥

संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यया । करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते । कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति ॥

saṁyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gr̥hyate yayā । karaṇaiḥ karmanirvr̥ttaiḥ kartā yad yad viceṣṭate । kīrtyate śabdasaṁjñābhiḥ ko ’ham eṣo ’py asāv iti ॥

उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः । संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः ॥

uṣṇīṣavān yathā vastrais tribhir bhavati saṁvr̥taḥ । saṁvr̥to ’yaṁ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ ॥

तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिराचितम् । यथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति ॥

tasmāc catuṣṭayaṁ vedyam etair hetubhir ācitam । yathāsaṁjño hy ayaṁ samyag antakāle na muhyati ॥

श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्ब्रह्म वाङ्मनसा शुचिः । शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः ॥

śriyaṁ divyām abhiprepsur brahma vāṅmanasā śuciḥ । śārīrair niyamair ugraiś caren niṣkalmaṣaṁ tapaḥ ॥

त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता । सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि ॥

trailokyaṁ tapasā vyāptam antarbhūtena bhāsvatā । sūryaś ca candramāś caiva bhāsatas tapasā divi ॥

प्रतापस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः । रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ॥

pratāpas tapaso jñānaṁ loke saṁśabditaṁ tapaḥ । rajastamoghnaṁ yat karma tapasas tat svalakṣaṇam ॥

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते । वाङ्मनोनियमः साम्यं मानसं तप उच्यते ॥

brahmacaryam ahiṁsā ca śārīraṁ tapa ucyate । vāṅmanoniyamaḥ sāmyaṁ mānasaṁ tapa ucyate ॥

विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते । आहारनियमेनास्य पाप्मा नश्यति राजसः ॥

vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyam annaṁ viśiṣyate । āhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ ॥

वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च । तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम् ॥

vaimanasyaṁ ca viṣaye yānty asya karaṇāni ca । tasmāt tanmātram ādadyād yāvad atra prayojanam ॥

अन्तकाले वयोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः । एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं तदुपपद्यते ॥

antakāle vayotkarṣāc chanaiḥ kuryād anāturaḥ । evaṁ yuktena manasā jñānaṁ tad upapadyate ॥

रजसा चाप्ययं देही देहवाञ्शब्दवच्चरेत् । कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः । आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ॥

rajasā cāpy ayaṁ dehī dehavāñ śabdavac caret । kāryair avyāhatamatir vairāgyāt prakr̥tau sthitaḥ । ā dehād apramādāc ca dehāntād vipramucyate ॥

हेतुयुक्तः सदोत्सर्गो भूतानां प्रलयस्तथा । परप्रत्ययसर्गे तु नियतं नातिवर्तते ॥

hetuyuktaḥ sadotsargo bhūtānāṁ pralayas tathā । parapratyayasarge tu niyataṁ nātivartate ॥

भवान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम् । धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तमानसाः । स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तानुपासते ॥

bhavāntaprabhavaprajñā āsate ye viparyayam । dhr̥tyā dehān dhārayanto buddhisaṁkṣiptamānasāḥ । sthānebhyo dhvaṁsamānāś ca sūkṣmatvāt tān upāsate ॥

यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुध्यते । देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः । युक्तो धारणया कश्चित्सत्तां केचिदुपासते ॥

yathāgamaṁ ca tat sarvaṁ buddhyā tan naiva budhyate । dehāntaṁ kaś cid anvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ । yukto dhāraṇayā kaś cit sattāṁ ke cid upāsate ॥

अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम् । अन्तकाले ह्युपासन्नास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ॥

abhyasyanti paraṁ devaṁ vidyutsaṁśabditākṣaram । antakāle hy upāsannās tapasā dagdhakilbiṣāḥ ॥

सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम् । सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ॥

sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṁ gatim । sūkṣmaṁ viśeṣaṇaṁ teṣām avekṣec chāstracakṣuṣā ॥

देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम् । अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ॥

dehaṁ tu paramaṁ vidyād vimuktam aparigraham । antarikṣād anyataraṁ dhāraṇāsaktamānasam ॥

मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंयुक्तमानसाः । ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ॥

martyalokād vimucyante vidyāsaṁyuktamānasāḥ । brahmabhūtā virajasas tato yānti parāṁ gatim ॥

कषायवर्जितं ज्ञानं येषामुत्पद्यतेऽचलम् । ते यान्ति परमाँल्लोकान्विशुध्यन्तो यथाबलम् ॥

kaṣāyavarjitaṁ jñānaṁ yeṣām utpadyate ’calam । te yānti paramām̐l lokān viśudhyanto yathābalam ॥

भगवन्तमजं दिव्यं विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम् । भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः ॥

bhagavantam ajaṁ divyaṁ viṣṇum avyaktasaṁjñitam । bhāvena yānti śuddhā ye jñānatr̥ptā nirāśiṣaḥ ॥

ज्ञात्वात्मस्थं हरिं चैव निवर्तन्ते न तेऽव्ययाः । प्राप्य तत्परमं स्थानं मोदन्तेऽक्षरमव्ययम् ॥

jñātvātmasthaṁ hariṁ caiva nivartante na te ’vyayāḥ । prāpya tat paramaṁ sthānaṁ modante ’kṣaram avyayam ॥

एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च । तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते ॥

etāvad etad vijñānam etad asti ca nāsti ca । tr̥ṣṇābaddhaṁ jagat sarvaṁ cakravat parivartate ॥

बिसतन्तुर्यथैवायमन्तःस्थः सर्वतो बिसे । तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा ॥

bisatantur yathaivāyam antaḥsthaḥ sarvato bise । tr̥ṣṇātantur anādyantas tathā dehagataḥ sadā ॥

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः । तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबध्यते ॥

sūcyā sūtraṁ yathā vastre saṁsārayati vāyakaḥ । tadvat saṁsārasūtraṁ hi tr̥ṣṇāsūcyā nibadhyate ॥

विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् । यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ॥

vikāraṁ prakr̥tiṁ caiva puruṣaṁ ca sanātanam । yo yathāvad vijānāti sa vitr̥ṣṇo vimucyate ॥

प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् । भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम् ॥

prakāśaṁ bhagavān etad r̥ṣir nārāyaṇo ’mr̥tam । bhūtānām anukampārthaṁ jagāda jagato hitam ॥