Adhyāya 209

गुरुरुवाच । निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छता चरितुं सदा । निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषानवेक्षता ॥

gurur uvāca । niṣkalmaṣaṁ brahmacaryam icchatā carituṁ sadā । nidrā sarvātmanā tyājyā svapnadoṣān avekṣatā ॥

स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते । देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः ॥

svapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate । dehāntaram ivāpannaś caraty apagatasmr̥tiḥ ॥

ज्ञानाभ्यासाज्जागरतो जिज्ञासार्थमनन्तरम् । विज्ञानाभिनिवेशात्तु जागरत्यनिशं सदा ॥

jñānābhyāsāj jāgarato jijñāsārtham anantaram । vijñānābhiniveśāt tu jāgaraty aniśaṁ sadā ॥

अत्राह को न्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव । प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥

atrāha ko nv ayaṁ bhāvaḥ svapne viṣayavān iva । pralīnair indriyair dehī vartate dehavān iva ॥

अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः । तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥

atrocyate yathā hy etad veda yogeśvaro hariḥ । tathaitad upapannārthaṁ varṇayanti maharṣayaḥ ॥

इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं बुधाः । मनसस्तु प्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ॥

indriyāṇāṁ śramāt svapnam āhuḥ sarvagataṁ budhāḥ । manasas tu pralīnatvāt tat tad āhur nidarśanam ॥

कार्यव्यासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि । यद्वन्मनोरथैश्वर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥

kāryavyāsaktamanasaḥ saṁkalpo jāgrato hy api । yadvan manorathaiśvaryaṁ svapne tadvan manogatam ॥

संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् । मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥

saṁsārāṇām asaṁkhyānāṁ kāmātmā tad avāpnuyāt । manasy antarhitaṁ sarvaṁ veda sottamapūruṣaḥ ॥

गुणानामपि यद्यत्तत्कर्म जानात्युपस्थितम् । तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥

guṇānām api yad yat tat karma jānāty upasthitam । tat tac chaṁsanti bhūtāni mano yad bhāvitaṁ yathā ॥

ततस्तमुपवर्तन्ते गुणा राजसतामसाः । सात्त्विको वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयः ॥

tatas tam upavartante guṇā rājasatāmasāḥ । sāttviko vā yathāyogam ānantaryaphalodayaḥ ॥

ततः पश्यत्यसंबद्धान्वातपित्तकफोत्तरान् । रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरन्वयम् ॥

tataḥ paśyaty asaṁbaddhān vātapittakaphottarān । rajastamobhavair bhāvais tad apy āhur duranvayam ॥

प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् । तत्तत्स्वप्नेऽप्युपरते मनोदृष्टिर्निरीक्षते ॥

prasannair indriyair yad yat saṁkalpayati mānasam । tat tat svapne ’py uparate manodr̥ṣṭir nirīkṣate ॥

व्यापकं सर्वभूतेषु वर्ततेऽप्रतिघं मनः । मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानसम् ॥

vyāpakaṁ sarvabhūteṣu vartate ’pratighaṁ manaḥ । manasy antarhitaṁ dvāraṁ deham āsthāya mānasam ॥

यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् । सर्वभूतात्मभूतस्थं तदध्यात्मगुणं विदुः ॥

yat tat sadasad avyaktaṁ svapity asmin nidarśanam । sarvabhūtātmabhūtasthaṁ tad adhyātmaguṇaṁ viduḥ ॥

लिप्सेत मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् । आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥

lipseta manasā yaś ca saṁkalpād aiśvaraṁ guṇam । ātmaprabhāvāt taṁ vidyāt sarvā hy ātmani devatāḥ ॥

एवं हि तपसा युक्तमर्कवत्तमसः परम् । त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तपसा तं महेश्वरम् ॥

evaṁ hi tapasā yuktam arkavat tamasaḥ param । trailokyaprakr̥tir dehī tapasā taṁ maheśvaram ॥

तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः । एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥

tapo hy adhiṣṭhitaṁ devais tapoghnam asurais tamaḥ । etad devāsurair guptaṁ tad āhur jñānalakṣaṇam ॥

सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः । सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥

sattvaṁ rajas tamaś ceti devāsuraguṇān viduḥ । sattvaṁ devaguṇaṁ vidyād itarāv āsurau guṇau ॥

ब्रह्म तत्परमं वेद्यममृतं ज्योतिरक्षरम् । ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥

brahma tatparamaṁ vedyam amr̥taṁ jyotir akṣaram । ye vidur bhāvitātmānas te yānti paramāṁ gatim ॥

हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा । प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम् ॥

hetumac chakyam ākhyātum etāvaj jñānacakṣuṣā । pratyāhāreṇa vā śakyam avyaktaṁ brahma veditum ॥