Śānti Parva · Adhyaya 12.207

Adhyāya 207

अध्यायः 207

English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §213–215 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
207.1MBH-12-207-1

गुरुरुवाच । अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा । तद्विज्ञानाच्चरन्प्राज्ञः प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥

gurur uvāca । atropāyaṁ pravakṣyāmi yathāvac chāstracakṣuṣā । tad vijñānāc caran prājñaḥ prāpnuyāt paramāṁ gatim ॥

207.2MBH-12-207-2

सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते । पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रवादिनः ॥

sarveṣām eva bhūtānāṁ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate । puruṣebhyo dvijān āhur dvijebhyo mantravādinaḥ ॥

207.3MBH-12-207-3

सर्वभूतविशिष्टास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । ब्राह्मणा वेदतत्त्वज्ञास्तत्त्वार्थगतिनिश्चयाः ॥

sarvabhūtaviśiṣṭās te sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ । brāhmaṇā vedatattvajñās tattvārthagatiniścayāḥ ॥

207.4MBH-12-207-4

नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि । ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥

netrahīno yathā hy ekaḥ kr̥cchrāṇi labhate ’dhvani । jñānahīnas tathā loke tasmāj jñānavido ’dhikāḥ ॥

207.5MBH-12-207-5

तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् । न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥

tāṁs tān upāsate dharmān dharmakāmā yathāgamam । na tv eṣām arthasāmānyam antareṇa guṇān imān ॥

207.6MBH-12-207-6

वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः । सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणानिमान् ॥

vāgdehamanasāṁ śaucaṁ kṣamā satyaṁ dhr̥tiḥ smr̥tiḥ । sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇān imān ॥

207.7MBH-12-207-7

यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् । परं तत्सर्वभूतेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥

yad idaṁ brahmaṇo rūpaṁ brahmacaryam iti smr̥tam । paraṁ tat sarvabhūtebhyas tena yānti parāṁ gatim ॥

207.8MBH-12-207-8

लिङ्गसंयोगहीनं यच्छरीरस्पर्शवर्जितम् । श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥

liṅgasaṁyogahīnaṁ yac charīrasparśavarjitam । śrotreṇa śravaṇaṁ caiva cakṣuṣā caiva darśanam ॥

207.9MBH-12-207-9

जिह्वया रसनं यच्च तदेव परिवर्जितम् । बुद्ध्या च व्यवसायेन ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥

jihvayā rasanaṁ yac ca tad eva parivarjitam । buddhyā ca vyavasāyena brahmacaryam akalmaṣam ॥

207.10MBH-12-207-10

सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् । द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः ॥

samyagvr̥ttir brahmalokaṁ prāpnuyān madhyamaḥ surān । dvijāgryo jāyate vidvān kanyasīṁ vr̥ttim āsthitaḥ ॥

207.11MBH-12-207-11

सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु । संप्रवृत्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः ॥

suduṣkaraṁ brahmacaryam upāyaṁ tatra me śr̥ṇu । saṁpravr̥ttam udīrṇaṁ ca nigr̥hṇīyād dvijo manaḥ ॥

207.12MBH-12-207-12

योषितां न कथाः श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः । कदाचिद्दर्शनादासां दुर्बलानाविशेद्रजः ॥

yoṣitāṁ na kathāḥ śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ । kadā cid darśanād āsāṁ durbalān āviśed rajaḥ ॥

207.13MBH-12-207-13

रागोत्पत्तौ चरेत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः । मग्नः स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥

rāgotpattau caret kr̥cchram ahnas triḥ praviśed apaḥ । magnaḥ svapne ca manasā trir japed aghamarṣaṇam ॥

207.14MBH-12-207-14

पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतं रजोमयम् । ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः ॥

pāpmānaṁ nirdahed evam antarbhūtaṁ rajomayam । jñānayuktena manasā saṁtatena vicakṣaṇaḥ ॥

207.15MBH-12-207-15

कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् । तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥

kuṇapāmedhyasaṁyuktaṁ yadvad acchidrabandhanam । tadvad dehagataṁ vidyād ātmānaṁ dehabandhanam ॥

207.16MBH-12-207-16

वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्मांसं स्नायुमस्थि च । मज्जां चैव सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥

vātapittakaphān raktaṁ tvaṅmāṁsaṁ snāyum asthi ca । majjāṁ caiva sirājālais tarpayanti rasā nr̥ṇām ॥

207.17MBH-12-207-17

दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः । याभिः सूक्ष्माः प्रतायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥

daśa vidyād dhamanyo ’tra pañcendriyaguṇāvahāḥ । yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo ’nyāḥ sahasraśaḥ ॥

207.18MBH-12-207-18

एवमेताः सिरानद्यो रसोदा देहसागरम् । तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥

evam etāḥ sirānadyo rasodā dehasāgaram । tarpayanti yathākālam āpagā iva sāgaram ॥

207.19MBH-12-207-19

मध्ये च हृदयस्यैका सिरा त्वत्र मनोवहा । शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥

madhye ca hr̥dayasyaikā sirā tv atra manovahā । śukraṁ saṁkalpajaṁ nr̥̄ṇāṁ sarvagātrair vimuñcati ॥

207.20MBH-12-207-20

सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः । नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥

sarvagātrapratāyinyas tasyā hy anugatāḥ sirāḥ । netrayoḥ pratipadyante vahantyas taijasaṁ guṇam ॥

207.21MBH-12-207-21

पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः । शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥

payasy antarhitaṁ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ । śukraṁ nirmathyate tadvad dehasaṁkalpajaiḥ khajaiḥ ॥

207.22MBH-12-207-22

स्वप्नेऽप्येवं यथाभ्येति मनःसंकल्पजं रजः । शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहा ॥

svapne ’py evaṁ yathābhyeti manaḥsaṁkalpajaṁ rajaḥ । śukram asparśajaṁ dehāt sr̥janty asya manovahā ॥

207.23MBH-12-207-23

महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छुक्रसंभवम् । त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥

maharṣir bhagavān atrir veda tac chukrasaṁbhavam । tribījam indradaivatyaṁ tasmād indriyam ucyate ॥

207.24MBH-12-207-24

ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् । विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम् ॥

ye vai śukragatiṁ vidyur bhūtasaṁkarakārikām । virāgā dagdhadoṣās te nāpnuyur dehasaṁbhavam ॥

207.25MBH-12-207-25

गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् । देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥

guṇānāṁ sāmyam āgamya manasaiva manovaham । dehakarma nudan prāṇān antakāle vimucyate ॥

207.26MBH-12-207-26

भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रतायते । ज्योतिष्मद्विरजो दिव्यमत्र सिद्धं महात्मनाम् ॥

bhavitā manaso jñānaṁ mana eva pratāyate । jyotiṣmad virajo divyam atra siddhaṁ mahātmanām ॥

207.27MBH-12-207-27

तस्मात्तदविघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् । रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥

tasmāt tad avighātāya karma kuryād akalmaṣam । rajas tamaś ca hitveha na tiryaggatim āpnuyāt ॥

207.28MBH-12-207-28

तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् । परिपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥

taruṇādhigataṁ jñānaṁ jarādurbalatāṁ gatam । paripakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṁ balam ॥

207.29MBH-12-207-29

सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् । यदा पश्येत्तदा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥

sudurgam iva panthānam atītya guṇabandhanam । yadā paśyet tadā doṣān atītyāmr̥tam aśnute ॥