गुरुरुवाच । अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा । तद्विज्ञानाच्चरन्प्राज्ञः प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥
gurur uvāca । atropāyaṁ pravakṣyāmi yathāvac chāstracakṣuṣā । tad vijñānāc caran prājñaḥ prāpnuyāt paramāṁ gatim ॥
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §213–215 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
गुरुरुवाच । अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा । तद्विज्ञानाच्चरन्प्राज्ञः प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥
gurur uvāca । atropāyaṁ pravakṣyāmi yathāvac chāstracakṣuṣā । tad vijñānāc caran prājñaḥ prāpnuyāt paramāṁ gatim ॥
सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते । पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रवादिनः ॥
sarveṣām eva bhūtānāṁ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate । puruṣebhyo dvijān āhur dvijebhyo mantravādinaḥ ॥
सर्वभूतविशिष्टास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । ब्राह्मणा वेदतत्त्वज्ञास्तत्त्वार्थगतिनिश्चयाः ॥
sarvabhūtaviśiṣṭās te sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ । brāhmaṇā vedatattvajñās tattvārthagatiniścayāḥ ॥
नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि । ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥
netrahīno yathā hy ekaḥ kr̥cchrāṇi labhate ’dhvani । jñānahīnas tathā loke tasmāj jñānavido ’dhikāḥ ॥
तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् । न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥
tāṁs tān upāsate dharmān dharmakāmā yathāgamam । na tv eṣām arthasāmānyam antareṇa guṇān imān ॥
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः । सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणानिमान् ॥
vāgdehamanasāṁ śaucaṁ kṣamā satyaṁ dhr̥tiḥ smr̥tiḥ । sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇān imān ॥
यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् । परं तत्सर्वभूतेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥
yad idaṁ brahmaṇo rūpaṁ brahmacaryam iti smr̥tam । paraṁ tat sarvabhūtebhyas tena yānti parāṁ gatim ॥
लिङ्गसंयोगहीनं यच्छरीरस्पर्शवर्जितम् । श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥
liṅgasaṁyogahīnaṁ yac charīrasparśavarjitam । śrotreṇa śravaṇaṁ caiva cakṣuṣā caiva darśanam ॥
जिह्वया रसनं यच्च तदेव परिवर्जितम् । बुद्ध्या च व्यवसायेन ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥
jihvayā rasanaṁ yac ca tad eva parivarjitam । buddhyā ca vyavasāyena brahmacaryam akalmaṣam ॥
सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् । द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः ॥
samyagvr̥ttir brahmalokaṁ prāpnuyān madhyamaḥ surān । dvijāgryo jāyate vidvān kanyasīṁ vr̥ttim āsthitaḥ ॥
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु । संप्रवृत्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः ॥
suduṣkaraṁ brahmacaryam upāyaṁ tatra me śr̥ṇu । saṁpravr̥ttam udīrṇaṁ ca nigr̥hṇīyād dvijo manaḥ ॥
योषितां न कथाः श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः । कदाचिद्दर्शनादासां दुर्बलानाविशेद्रजः ॥
yoṣitāṁ na kathāḥ śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ । kadā cid darśanād āsāṁ durbalān āviśed rajaḥ ॥
रागोत्पत्तौ चरेत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः । मग्नः स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥
rāgotpattau caret kr̥cchram ahnas triḥ praviśed apaḥ । magnaḥ svapne ca manasā trir japed aghamarṣaṇam ॥
पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतं रजोमयम् । ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः ॥
pāpmānaṁ nirdahed evam antarbhūtaṁ rajomayam । jñānayuktena manasā saṁtatena vicakṣaṇaḥ ॥
कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् । तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥
kuṇapāmedhyasaṁyuktaṁ yadvad acchidrabandhanam । tadvad dehagataṁ vidyād ātmānaṁ dehabandhanam ॥
वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्मांसं स्नायुमस्थि च । मज्जां चैव सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥
vātapittakaphān raktaṁ tvaṅmāṁsaṁ snāyum asthi ca । majjāṁ caiva sirājālais tarpayanti rasā nr̥ṇām ॥
दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः । याभिः सूक्ष्माः प्रतायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥
daśa vidyād dhamanyo ’tra pañcendriyaguṇāvahāḥ । yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo ’nyāḥ sahasraśaḥ ॥
एवमेताः सिरानद्यो रसोदा देहसागरम् । तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥
evam etāḥ sirānadyo rasodā dehasāgaram । tarpayanti yathākālam āpagā iva sāgaram ॥
मध्ये च हृदयस्यैका सिरा त्वत्र मनोवहा । शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥
madhye ca hr̥dayasyaikā sirā tv atra manovahā । śukraṁ saṁkalpajaṁ nr̥̄ṇāṁ sarvagātrair vimuñcati ॥
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः । नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥
sarvagātrapratāyinyas tasyā hy anugatāḥ sirāḥ । netrayoḥ pratipadyante vahantyas taijasaṁ guṇam ॥
पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः । शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥
payasy antarhitaṁ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ । śukraṁ nirmathyate tadvad dehasaṁkalpajaiḥ khajaiḥ ॥
स्वप्नेऽप्येवं यथाभ्येति मनःसंकल्पजं रजः । शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहा ॥
svapne ’py evaṁ yathābhyeti manaḥsaṁkalpajaṁ rajaḥ । śukram asparśajaṁ dehāt sr̥janty asya manovahā ॥
महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छुक्रसंभवम् । त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥
maharṣir bhagavān atrir veda tac chukrasaṁbhavam । tribījam indradaivatyaṁ tasmād indriyam ucyate ॥
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् । विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम् ॥
ye vai śukragatiṁ vidyur bhūtasaṁkarakārikām । virāgā dagdhadoṣās te nāpnuyur dehasaṁbhavam ॥
गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् । देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥
guṇānāṁ sāmyam āgamya manasaiva manovaham । dehakarma nudan prāṇān antakāle vimucyate ॥
भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रतायते । ज्योतिष्मद्विरजो दिव्यमत्र सिद्धं महात्मनाम् ॥
bhavitā manaso jñānaṁ mana eva pratāyate । jyotiṣmad virajo divyam atra siddhaṁ mahātmanām ॥
तस्मात्तदविघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् । रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥
tasmāt tad avighātāya karma kuryād akalmaṣam । rajas tamaś ca hitveha na tiryaggatim āpnuyāt ॥
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् । परिपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥
taruṇādhigataṁ jñānaṁ jarādurbalatāṁ gatam । paripakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṁ balam ॥
सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् । यदा पश्येत्तदा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥
sudurgam iva panthānam atītya guṇabandhanam । yadā paśyet tadā doṣān atītyāmr̥tam aśnute ॥