Adhyāya 206

गुरुरुवाच । रजसा साध्यते मोहस्तमसा च नरर्षभ । क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां साधनाच्छुचिः ॥

gurur uvāca । rajasā sādhyate mohas tamasā ca nararṣabha । krodhalobhau bhayaṁ darpa eteṣāṁ sādhanāc chuciḥ ॥

परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् । विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विशन्ते देवसत्तमम् ॥

paramaṁ paramātmānaṁ devam akṣayam avyayam । viṣṇum avyaktasaṁsthānaṁ viśante devasattamam ॥

तस्य मायाविदग्धाङ्गा ज्ञानभ्रष्टा निराशिषः । मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै ॥

tasya māyāvidagdhāṅgā jñānabhraṣṭā nirāśiṣaḥ । mānavā jñānasaṁmohāt tataḥ kāmaṁ prayānti vai ॥

कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः । मानदर्पादहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः ॥

kāmāt krodham avāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ । mānadarpād ahaṁkāram ahaṁkārāt tataḥ kriyāḥ ॥

क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम् । सुखदुःखसमारम्भाज्जन्माजन्मकृतक्षणाः ॥

kriyābhiḥ snehasaṁbandhaḥ snehāc chokam anantaram । sukhaduḥkhasamārambhāj janmājanmakr̥takṣaṇāḥ ॥

जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम् । पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम् ॥

janmato garbhavāsaṁ tu śukraśoṇitasaṁbhavam । purīṣamūtravikledaśoṇitaprabhavāvilam ॥

तृष्णाभिभूतस्तैर्बद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् । संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुध्येत योषितः ॥

tr̥ṣṇābhibhūtas tair baddhas tān evābhipariplavan । saṁsāratantravāhinyas tatra budhyeta yoṣitaḥ ॥

प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः । तस्मादेता विशेषेण नरोऽतीयुर्विपश्चितः ॥

prakr̥tyā kṣetrabhūtās tā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ । tasmād etā viśeṣeṇa naro ’tīyur vipaścitaḥ ॥

कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् । रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी ॥

kr̥tyā hy etā ghorarūpā mohayanty avicakṣaṇān । rajasy antarhitā mūrtir indriyāṇāṁ sanātanī ॥

तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः । स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत् । स्वसंज्ञानस्वजांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत् ॥

tasmāt tarṣātmakād rāgād bījāj jāyanti jantavaḥ । svadehajān asvasaṁjñān yadvad aṅgāt kr̥mīṁs tyajet । svasaṁjñān asvajāṁs tadvat sutasaṁjñān kr̥mīṁs tyajet ॥

शुक्रतो रसतश्चैव स्नेहाज्जायन्ति जन्तवः । स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥

śukrato rasataś caiva snehāj jāyanti jantavaḥ । svabhāvāt karmayogād vā tān upekṣeta buddhimān ॥

रजस्तमसि पर्यस्तं सत्त्वं तमसि संस्थितम् । ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यहंकारलक्षणम् ॥

rajas tamasi paryastaṁ sattvaṁ tamasi saṁsthitam । jñānādhiṣṭhānam ajñānaṁ buddhyahaṁkāralakṣaṇam ॥

तद्बीजं देहिनामाहुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् । कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तकम् ॥

tad bījaṁ dehinām āhus tad bījaṁ jīvasaṁjñitam । karmaṇā kālayuktena saṁsāraparivartakam ॥

रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव । कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपपद्यते ॥

ramaty ayaṁ yathā svapne manasā dehavān iva । karmagarbhair guṇair dehī garbhe tad upapadyate ॥

कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् । जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा ॥

karmaṇā bījabhūtena codyate yad yad indriyam । jāyate tad ahaṁkārād rāgayuktena cetasā ॥

शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः । रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धचिकीर्षया ॥

śabdarāgāc chrotram asya jāyate bhāvitātmanaḥ । rūparāgāt tathā cakṣur ghrāṇaṁ gandhacikīrṣayā ॥

स्पर्शनेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः । व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापना ॥

sparśanebhyas tathā vāyuḥ prāṇāpānavyapāśrayaḥ । vyānodānau samānaś ca pañcadhā dehayāpanā ॥

संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः । दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः ॥

saṁjātair jāyate gātraiḥ karmajair brahmaṇā vr̥taḥ । duḥkhādyantair duḥkhamadhyair naraḥ śārīramānasaiḥ ॥

दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते । त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते ॥

duḥkhaṁ vidyād upādānād abhimānāc ca vardhate । tyāgāt tebhyo nirodhaḥ syān nirodhajño vimucyate ॥

इन्द्रियाणां रजस्येव प्रभवप्रलयावुभौ । परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा ॥

indriyāṇāṁ rajasy eva prabhavapralayāv ubhau । parīkṣya saṁcared vidvān yathāvac chāstracakṣuṣā ॥

ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् । ज्ञातैश्च कारणैर्देही न देहं पुनरर्हति ॥

jñānendriyāṇīndriyārthān nopasarpanty atarṣulam । jñātaiś ca kāraṇair dehī na dehaṁ punar arhati ॥