Adhyāya 205

गुरुरुवाच । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथायमुपपद्यते । तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्त्वं न रोचते ॥

gurur uvāca । pravr̥ttilakṣaṇo dharmo yathāyam upapadyate । teṣāṁ vijñānaniṣṭhānām anyat tattvaṁ na rocate ॥

दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः । प्रयोजनमतस्त्वत्र मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥

durlabhā vedavidvāṁso vedokteṣu vyavasthitāḥ । prayojanam atas tv atra mārgam icchanti saṁstutam ॥

सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम् । इयं सा बुद्धिरन्येयं यया याति परां गतिम् ॥

sadbhir ācaritatvāt tu vr̥ttam etad agarhitam । iyaṁ sā buddhir anyeyaṁ yayā yāti parāṁ gatim ॥

शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वपरिग्रहान् । कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥

śarīravān upādatte mohāt sarvaparigrahān । kāmakrodhādibhir bhāvair yukto rājasatāmasaiḥ ॥

नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् । कर्मणो विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥

nāśuddham ācaret tasmād abhīpsan dehayāpanam । karmaṇo vivaraṁ kurvan na lokān āpnuyāc chubhān ॥

लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते । तथापक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥

lohayuktaṁ yathā hema vipakvaṁ na virājate । tathāpakvakaṣāyākhyaṁ vijñānaṁ na prakāśate ॥

यश्चाधर्मं चरेन्मोहात्कामलोभावनु प्लवन् । धर्म्यं पन्थानमाक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥

yaś cādharmaṁ caren mohāt kāmalobhāv anu plavan । dharmyaṁ panthānam ākramya sānubandho vinaśyati ॥

शब्दादीन्विषयांस्तस्मादसंरागादनुप्लवेत् । क्रोधहर्षौ विषादश्च जायन्ते हि परस्परम् ॥

śabdādīn viṣayāṁs tasmād asaṁrāgād anuplavet । krodhaharṣau viṣādaś ca jāyante hi parasparam ॥

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसतामसे । कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदेत् ॥

pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatāmase । kam abhiṣṭuvate cāyaṁ kaṁ vā krośati kiṁ vadet ॥

स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः । नावगच्छन्त्यविज्ञानादात्मजं पार्थिवं गुणम् ॥

sparśarūparasādyeṣu saṅgaṁ gacchanti bāliśāḥ । nāvagacchanty avijñānād ātmajaṁ pārthivaṁ guṇam ॥

मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते । पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारैर्विलिप्यते ॥

mr̥nmayaṁ śaraṇaṁ yadvan mr̥daiva parilipyate । pārthivo ’yaṁ tathā deho mr̥dvikārair vilipyate ॥

मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः । धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥

madhu tailaṁ payaḥ sarpir māṁsāni lavaṇaṁ guḍaḥ । dhānyāni phalamūlāni mr̥dvikārāḥ sahāmbhasā ॥

यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् । श्रमादाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥

yadvat kāntāram ātiṣṭhan nautsukyaṁ samanuvrajet । śramād āhāram ādadyād asvādv api hi yāpanam ॥

तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः । यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥

tadvat saṁsārakāntāram ātiṣṭhañ śramatatparaḥ । yātrārtham adyād āhāraṁ vyādhito bheṣajaṁ yathā ॥

सत्यशौचार्जवत्यागैर्यशसा विक्रमेण च । क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥

satyaśaucārjavatyāgair yaśasā vikrameṇa ca । kṣāntyā dhr̥tyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca ॥

भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम् । शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥

bhāvān sarvān yathāvr̥ttān saṁvaseta yathākramam । śāntim icchann adīnātmā saṁyacched indriyāṇi ca ॥

सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः । चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥

sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ । cakravat parivartante hy ajñānāj jantavo bhr̥śam ॥

तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान् । अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत् ॥

tasmāt samyak parīkṣeta doṣān ajñānasaṁbhavān । ajñānaprabhavaṁ nityam ahaṁkāraṁ parityajet ॥

महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः । त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम् ॥

mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṁ rajas tamaḥ । trailokyaṁ seśvaraṁ sarvam ahaṁkāre pratiṣṭhitam ॥

यथेह नियतं कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान् । तद्वद्भूतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम् ॥

yatheha niyataṁ kālo darśayaty ārtavān guṇān । tadvad bhūteṣv ahaṁkāraṁ vidyād bhūtapravartakam ॥

संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम् । प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् । सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ॥

saṁmohakaṁ tamo vidyāt kr̥ṣṇam ajñānasaṁbhavam । prītiduḥkhanibaddhāṁś ca samastāṁs trīn atho guṇān । sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān ॥

प्रमोहो हर्षजः प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः । एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान् ॥

pramoho harṣajaḥ prītir asaṁdeho dhr̥tiḥ smr̥tiḥ । etān sattvaguṇān vidyād imān rājasatāmasān ॥

कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः । विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥

kāmakrodhau pramādaś ca lobhamohau bhayaṁ klamaḥ । viṣādaśokāv aratir mānadarpāv anāryatā ॥

दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् । विमृशेदात्मसंस्थानामेकैकमनुसंततम् ॥

doṣāṇām evamādīnāṁ parīkṣya gurulāghavam । vimr̥śed ātmasaṁsthānām ekaikam anusaṁtatam ॥

शिष्य उवाच । के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः । के पुनः पुनरायान्ति के मोहादफला इव ॥

śiṣya uvāca । ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkr̥tāḥ । ke punaḥ punar āyānti ke mohād aphalā iva ॥

केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्यामहं प्रभो ॥

keṣāṁ balābalaṁ buddhyā hetubhir vimr̥śed budhaḥ । etat sarvaṁ samācakṣva yathā vidyām ahaṁ prabho ॥

गुरुरुवाच । दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते । विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा । तथाकृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः ॥

gurur uvāca । doṣair mūlād avacchinnair viśuddhātmā vimucyate । vināśayati saṁbhūtam ayasmayamayo yathā । tathākr̥tātmā sahajair doṣair naśyati rājasaiḥ ॥

राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्मसंभवम् । तत्सर्वं देहिनां बीजं सर्वमात्मवतः समम् ॥

rājasaṁ tāmasaṁ caiva śuddhātmākarmasaṁbhavam । tat sarvaṁ dehināṁ bījaṁ sarvam ātmavataḥ samam ॥

तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च । रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ॥

tasmād ātmavatā varjyaṁ rajaś ca tama eva ca । rajastamobhyāṁ nirmuktaṁ sattvaṁ nirmalatām iyāt ॥

अथ वा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादानां यजुष्कृतम् । हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने ॥

atha vā mantravad brūyur māṁsādānāṁ yajuṣkr̥tam । hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane ॥

रजसा धर्मयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुयात् । अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ॥

rajasā dharmayuktāni kāryāṇy api samāpnuyāt । arthayuktāni cātyarthaṁ kāmān sarvāṁś ca sevate ॥

तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते । हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥

tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate । hiṁsāvihārābhiratas tandrīnidrāsamanvitaḥ ॥

सत्त्वस्थः सात्त्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः । स देही विमलः श्रीमाञ्शुद्धो विद्यासमन्वितः ॥

sattvasthaḥ sāttvikān bhāvāñ śuddhān paśyati saṁśritaḥ । sa dehī vimalaḥ śrīmāñ śuddho vidyāsamanvitaḥ ॥