Adhyāya 192

युधिष्ठिर उवाच । कालमृत्युयमानां च ब्राह्मणस्य च सत्तम । विवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kālamr̥tyuyamānāṁ ca brāhmaṇasya ca sattama । vivādo vyāhr̥taḥ pūrvaṁ tad bhavān vaktum arhati ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । ikṣvākoḥ sūryaputrasya yad vr̥ttaṁ brāhmaṇasya ca ॥

कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मे । यथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत् ॥

kālasya mr̥tyoś ca tathā yad vr̥ttaṁ tan nibodha me । yathā sa teṣāṁ saṁvādo yasmin sthāne ’pi cābhavat ॥

ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाः । षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः ॥

brāhmaṇo jāpakaḥ kaś cid dharmavr̥tto mahāyaśāḥ । ṣaḍaṅgavin mahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ ॥

तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु तथैव च । वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः ॥

tasyāparokṣaṁ vijñānaṁ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva ca । vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṁśrayaḥ ॥

सोऽन्त्यं ब्राह्मं तपस्तेपे संहितां संयतो जपन् । तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम् ॥

so ’ntyaṁ brāhmaṁ tapas tepe saṁhitāṁ saṁyato japan । tasya varṣasahasraṁ tu niyamena tathā gatam ॥

स देव्या दर्शितः साक्षात्प्रीतास्मीति तदा किल । जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न च तां किंचिदब्रवीत् ॥

sa devyā darśitaḥ sākṣāt prītāsmīti tadā kila । japyam āvartayaṁs tūṣṇīṁ na ca tāṁ kiṁ cid abravīt ॥

तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा । वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत् ॥

tasyānukampayā devī prītā samabhavat tadā । vedamātā tatas tasya taj japyaṁ samapūjayat ॥

समाप्तजप्यस्तूत्थाय शिरसा पादयोस्तथा । पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत् ॥

samāptajapyas tūtthāya śirasā pādayos tathā । papāta devyā dharmātmā vacanaṁ cedam abravīt ॥

दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम । यदि वापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः ॥

diṣṭyā devi prasannā tvaṁ darśanaṁ cāgatā mama । yadi vāpi prasannāsi japye me ramatāṁ manaḥ ॥

सावित्र्युवाच । किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते । प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति ॥

sāvitry uvāca । kiṁ prārthayasi viprarṣe kiṁ ceṣṭaṁ karavāṇi te । prabrūhi japatāṁ śreṣṭha sarvaṁ tat te bhaviṣyati ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित् । जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit । japyaṁ prati mameccheyaṁ vardhatv iti punaḥ punaḥ ॥

मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे । तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत ॥

manasaś ca samādhir me vardhetāharahaḥ śubhe । tat tatheti tato devī madhuraṁ pratyabhāṣata ॥

इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया । निरयं नैव यातासि यत्र याता द्विजर्षभाः ॥

idaṁ caivāparaṁ prāha devī tatpriyakāmyayā । nirayaṁ naiva yātāsi yatra yātā dvijarṣabhāḥ ॥

यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमनिन्दितम् । साधये भविता चैतद्यत्त्वयाहमिहार्थिता ॥

yāsyasi brahmaṇaḥ sthānam animittam aninditam । sādhaye bhavitā caitad yat tvayāham ihārthitā ॥

नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति । कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम् । भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः ॥

niyato japa caikāgro dharmas tvāṁ samupaiṣyati । kālo mr̥tyur yamaś caiva samāyāsyanti te ’ntikam । bhavitā ca vivādo ’tra tava teṣāṁ ca dharmataḥ ॥

एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम् । ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तदा ॥

evam uktvā bhagavatī jagāma bhavanaṁ svakam । brāhmaṇo ’pi japann āste divyaṁ varṣaśataṁ tadā ॥

समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः । साक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम् ॥

samāpte niyame tasminn atha viprasya dhīmataḥ । sākṣāt prītas tadā dharmo darśayām āsa taṁ dvijam ॥

धर्म उवाच । द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः । जप्यस्य च फलं यत्ते संप्राप्तं तच्च मे शृणु ॥

dharma uvāca । dvijāte paśya māṁ dharmam ahaṁ tvāṁ draṣṭum āgataḥ । japyasya ca phalaṁ yat te saṁprāptaṁ tac ca me śr̥ṇu ॥

जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः । देवानां निरयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि ॥

jitā lokās tvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ । devānāṁ nirayān sādho sarvān utkramya yāsyasi ॥

प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान् । त्यक्त्वात्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि ॥

prāṇatyāgaṁ kuru mune gaccha lokān yathepsitān । tyaktvātmanaḥ śarīraṁ ca tato lokān avāpsyasi ॥

ब्राह्मण उवाच । कृतं लोकैर्हि मे धर्म गच्छ च त्वं यथासुखम् । बहुदुःखसुखं देहं नोत्सृजेयमहं विभो ॥

brāhmaṇa uvāca । kr̥taṁ lokair hi me dharma gaccha ca tvaṁ yathāsukham । bahuduḥkhasukhaṁ dehaṁ notsr̥jeyam ahaṁ vibho ॥

धर्म उवाच । अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुंगव । स्वर्ग आरोह्यतां विप्र किं वा ते रोचतेऽनघ ॥

dharma uvāca । avaśyaṁ bhoḥ śarīraṁ te tyaktavyaṁ munipuṁgava । svarga ārohyatāṁ vipra kiṁ vā te rocate ’nagha ॥

ब्राह्मण उवाच । न रोचये स्वर्गवासं विना देहादहं विभो । गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनात्मना ॥

brāhmaṇa uvāca । na rocaye svargavāsaṁ vinā dehād ahaṁ vibho । gaccha dharma na me śraddhā svargaṁ gantuṁ vinātmanā ॥

धर्म उवाच । अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव । गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि ॥

dharma uvāca । alaṁ dehe manaḥ kr̥tvā tyaktvā dehaṁ sukhī bhava । gaccha lokān arajaso yatra gatvā na śocasi ॥

ब्राह्मण उवाच । रमे जपन्महाभाग कृतं लोकैः सनातनैः । सशरीरेण गन्तव्यो मया स्वर्गो न वा विभो ॥

brāhmaṇa uvāca । rame japan mahābhāga kr̥taṁ lokaiḥ sanātanaiḥ । saśarīreṇa gantavyo mayā svargo na vā vibho ॥

धर्म उवाच । यदि त्वं नेच्छसि त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज । एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः ॥

dharma uvāca । yadi tvaṁ necchasi tyaktuṁ śarīraṁ paśya vai dvija । eṣa kālas tathā mr̥tyur yamaś ca tvām upāgatāḥ ॥

भीष्म उवाच । अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो । ब्राह्मणं तं महाभागमुपागम्येदमब्रुवन् ॥

bhīṣma uvāca । atha vaivasvataḥ kālo mr̥tyuś ca tritayaṁ vibho । brāhmaṇaṁ taṁ mahābhāgam upāgamyedam abruvan ॥

तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च । फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे ॥

tapaso ’sya sutaptasya tathā sucaritasya ca । phalaprāptis tava śreṣṭhā yamo ’haṁ tvām upabruve ॥

यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तस्त्वमुत्तमम् । कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः ॥

yathāvad asya japyasya phalaṁ prāptas tvam uttamam । kālas te svargam āroḍhuṁ kālo ’haṁ tvām upāgataḥ ॥

मृत्युं मा विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम् । कालेन चोदितं विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै ॥

mr̥tyuṁ mā viddhi dharmajña rūpiṇaṁ svayam āgatam । kālena coditaṁ vipra tvām ito netum adya vai ॥

ब्राह्मण उवाच । स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने । मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः ॥

brāhmaṇa uvāca । svāgataṁ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane । mr̥tyave cātha dharmāya kiṁ kāryaṁ karavāṇi vaḥ ॥

भीष्म उवाच । अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागमे । अब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः ॥

bhīṣma uvāca । arghyaṁ pādyaṁ ca dattvā sa tebhyas tatra samāgame । abravīt paramaprītaḥ svaśaktyā kiṁ karomi vaḥ ॥

तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः । इक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो ॥

tasminn evātha kāle tu tīrthayātrām upāgataḥ । ikṣvākur agamat tatra sametā yatra te vibho ॥

सर्वानेव तु राजर्षिः संपूज्याभिप्रणम्य च । कुशलप्रश्नमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः ॥

sarvān eva tu rājarṣiḥ saṁpūjyābhipraṇamya ca । kuśalapraśnam akarot sarveṣāṁ rājasattamaḥ ॥

तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं तथैव च । अब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम् ॥

tasmai so ’thāsanaṁ dattvā pādyam arghyaṁ tathaiva ca । abravīd brāhmaṇo vākyaṁ kr̥tvā kuśalasaṁvidam ॥

स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसि । स्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥

svāgataṁ te mahārāja brūhi yad yad ihecchasi । svaśaktyā kiṁ karomīha tad bhavān prabravītu me ॥

राजोवाच । राजाहं ब्राह्मणश्च त्वं यदि षट्कर्मसंस्थितः । ददामि वसु किंचित्ते प्रार्थितं तद्वदस्व मे ॥

rājovāca । rājāhaṁ brāhmaṇaś ca tvaṁ yadi ṣaṭkarmasaṁsthitaḥ । dadāmi vasu kiṁ cit te prārthitaṁ tad vadasva me ॥

ब्राह्मण उवाच । द्विविधा ब्राह्मणा राजन्धर्मश्च द्विविधः स्मृतः । प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च निवृत्तोऽस्मि प्रतिग्रहात् ॥

brāhmaṇa uvāca । dvividhā brāhmaṇā rājan dharmaś ca dvividhaḥ smr̥taḥ । pravr̥ttaś ca nivr̥ttaś ca nivr̥tto ’smi pratigrahāt ॥

तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप । अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददानि ते । ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम् ॥

tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravr̥ttā narādhipa । ahaṁ na pratigr̥hṇāmi kim iṣṭaṁ kiṁ dadāni te । brūhi tvaṁ nr̥patiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim ॥

राजोवाच । क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित् । प्रयच्छ युद्धमित्येवं वादिनः स्मो द्विजोत्तम ॥

rājovāca । kṣatriyo ’haṁ na jānāmi dehīti vacanaṁ kva cit । prayaccha yuddham ity evaṁ vādinaḥ smo dvijottama ॥

ब्राह्मण उवाच । तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप । अन्योन्यस्योत्तरं नास्ति यदिष्टं तत्समाचर ॥

brāhmaṇa uvāca । tuṣyasi tvaṁ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṁ nr̥pa । anyonyasyottaraṁ nāsti yad iṣṭaṁ tat samācara ॥

राजोवाच । स्वशक्त्याहं ददानीति त्वया पूर्वं प्रभाषितम् । याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज ॥

rājovāca । svaśaktyāhaṁ dadānīti tvayā pūrvaṁ prabhāṣitam । yāce tvāṁ dīyatāṁ mahyaṁ japyasyāsya phalaṁ dvija ॥

ब्राह्मण उवाच । युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे । न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः ॥

brāhmaṇa uvāca । yuddhaṁ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase । na ca yuddhaṁ mayā sārdhaṁ kimarthaṁ yācase punaḥ ॥

राजोवाच । वाग्वज्रा ब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः । वाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह ॥

rājovāca । vāgvajrā brāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ । vāgyuddhaṁ tad idaṁ tīvraṁ mama vipra tvayā saha ॥

ब्राह्मण उवाच । सैवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम् । ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम् ॥

brāhmaṇa uvāca । saivādyāpi pratijñā me svaśaktyā kiṁ pradīyatām । brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram ॥

राजोवाच । यत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वया । फलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान्यदि ॥

rājovāca । yat tad varṣaśataṁ pūrṇaṁ japyaṁ vai japatā tvayā । phalaṁ prāptaṁ tat prayaccha mama ditsur bhavān yadi ॥

ब्राह्मण उवाच । परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया । अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य समाप्नुहि ॥

brāhmaṇa uvāca । paramaṁ gr̥hyatāṁ tasya phalaṁ yaj japitaṁ mayā । ardhaṁ tvam avicāreṇa phalaṁ tasya samāpnuhi ॥

अथ वा सर्वमेवेह जप्यकं मामकं फलम् । राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि ॥

atha vā sarvam eveha japyakaṁ māmakaṁ phalam । rājan prāpnuhi kāmaṁ tvaṁ yadi sarvam ihecchasi ॥

राजोवाच । कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मया । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किं च तस्य फलं वद ॥

rājovāca । kr̥taṁ sarveṇa bhadraṁ te japyaṁ yad yācitaṁ mayā । svasti te ’stu gamiṣyāmi kiṁ ca tasya phalaṁ vada ॥

ब्राह्मण उवाच । फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया । अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः ॥

brāhmaṇa uvāca । phalaprāptiṁ na jānāmi dattaṁ yaj japitaṁ mayā । ayaṁ dharmaś ca kālaś ca yamo mr̥tyuś ca sākṣiṇaḥ ॥

राजोवाच । अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं मे किं करिष्यति । प्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम् ॥

rājovāca । ajñātam asya dharmasya phalaṁ me kiṁ kariṣyati । prāpnotu tat phalaṁ vipro nāham icche sasaṁśayam ॥

ब्राह्मण उवाच । नाददेऽपरवक्तव्यं दत्तं वाचा फलं मया । वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममापि तव चैव हि ॥

brāhmaṇa uvāca । nādade ’paravaktavyaṁ dattaṁ vācā phalaṁ mayā । vākyaṁ pramāṇaṁ rājarṣe mamāpi tava caiva hi ॥

नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कथंचन । जप्यस्य राजशार्दूल कथं ज्ञास्याम्यहं फलम् ॥

nābhisaṁdhir mayā japye kr̥tapūrvaḥ kathaṁ cana । japyasya rājaśārdūla kathaṁ jñāsyāmy ahaṁ phalam ॥

ददस्वेति त्वया चोक्तं ददामीति तथा मया । न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव ॥

dadasveti tvayā coktaṁ dadāmīti tathā mayā । na vācaṁ dūṣayiṣyāmi satyaṁ rakṣa sthiro bhava ॥

अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि । महानधर्मो भविता तव राजन्मृषाकृतः ॥

athaivaṁ vadato me ’dya vacanaṁ na kariṣyasi । mahān adharmo bhavitā tava rājan mr̥ṣākr̥taḥ ॥

न युक्तं तु मृषा वाणी त्वया वक्तुमरिंदम । तथा मयाप्यभ्यधिकं मृषा वक्तुं न शक्यते ॥

na yuktaṁ tu mr̥ṣā vāṇī tvayā vaktum ariṁdama । tathā mayāpy abhyadhikaṁ mr̥ṣā vaktuṁ na śakyate ॥

संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम् । तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान् ॥

saṁśrutaṁ ca mayā pūrvaṁ dadānīty avicāritam । tad gr̥hṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān ॥

इहागम्य हि मां राजञ्जाप्यं फलमयाचिथाः । तन्मन्निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्ये स्थिरोऽपि च ॥

ihāgamya hi māṁ rājañ jāpyaṁ phalam ayācithāḥ । tan mannisr̥ṣṭaṁ gr̥hṇīṣva bhava satye sthiro ’pi ca ॥

नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान्स तारयेत् । कुत एवावरान्राजन्मृषावादपरायणः ॥

nāyaṁ loko ’sti na paro na ca pūrvān sa tārayet । kuta evāvarān rājan mr̥ṣāvādaparāyaṇaḥ ॥

न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि । तथा सत्यं परे लोके यथा वै पुरुषर्षभ ॥

na yajñādhyayane dānaṁ niyamās tārayanti hi । tathā satyaṁ pare loke yathā vai puruṣarṣabha ॥

तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यसि च यत्तपः । समाः शतैः सहस्रैश्च तत्सत्यान्न विशिष्यते ॥

tapāṁsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yat tapaḥ । samāḥ śataiḥ sahasraiś ca tat satyān na viśiṣyate ॥

सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपः । सत्यमेकाक्षरो यज्ञः सत्यमेकाक्षरं श्रुतम् ॥

satyam ekākṣaraṁ brahma satyam ekākṣaraṁ tapaḥ । satyam ekākṣaro yajñaḥ satyam ekākṣaraṁ śrutam ॥

सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् । सत्याद्धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥

satyaṁ vedeṣu jāgarti phalaṁ satye paraṁ smr̥tam । satyād dharmo damaś caiva sarvaṁ satye pratiṣṭhitam ॥

सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं यज्ञस्तथा विधिः । व्रतचर्यास्तथा सत्यमोंकारः सत्यमेव च ॥

satyaṁ vedās tathāṅgāni satyaṁ yajñas tathā vidhiḥ । vratacaryās tathā satyam oṁkāraḥ satyam eva ca ॥

प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं संततिरेव च । सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ॥

prāṇināṁ jananaṁ satyaṁ satyaṁ saṁtatir eva ca । satyena vāyur abhyeti satyena tapate raviḥ ॥

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः । सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती ॥

satyena cāgnir dahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ । satyaṁ yajñas tapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī ॥

तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् । समां कक्षां धारयतो यतः सत्यं ततोऽधिकम् ॥

tulām āropito dharmaḥ satyaṁ caiveti naḥ śrutam । samāṁ kakṣāṁ dhārayato yataḥ satyaṁ tato ’dhikam ॥

यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते । किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि ॥

yato dharmas tataḥ satyaṁ sarvaṁ satyena vardhate । kimartham anr̥taṁ karma kartuṁ rājaṁs tvam icchasi ॥

सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः । कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम् ॥

satye kuru sthiraṁ bhāvaṁ mā rājann anr̥taṁ kr̥thāḥ । kasmāt tvam anr̥taṁ vākyaṁ dehīti kuruṣe ’śubham ॥

यदि जप्यफलं दत्तं मया नेषिष्यसे नृप । स्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि ॥

yadi japyaphalaṁ dattaṁ mayā neṣiṣyase nr̥pa । svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokān anucariṣyasi ॥

संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति । उभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमर्हसि ॥

saṁśrutya yo na ditseta yācitvā yaś ca necchati । ubhāv ānr̥tikāv etau na mr̥ṣā kartum arhasi ॥

राजोवाच । योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज । दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम् ॥

rājovāca । yoddhavyaṁ rakṣitavyaṁ ca kṣatradharmaḥ kila dvija । dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gr̥hṇīyāṁ bhavataḥ katham ॥

ब्राह्मण उवाच । न छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम् । इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम् ॥

brāhmaṇa uvāca । na chandayāmi te rājan nāpi te gr̥ham āvrajam । ihāgamya tu yācitvā na gr̥hṇīṣe punaḥ katham ॥

धर्म उवाच । अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्तं मां धर्ममागतम् । द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च ॥

dharma uvāca । avivādo ’stu yuvayor vittaṁ māṁ dharmam āgatam । dvijo dānaphalair yukto rājā satyaphalena ca ॥

स्वर्ग उवाच । स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम् । अविवादोऽस्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम् ॥

svarga uvāca । svargaṁ māṁ viddhi rājendra rūpiṇaṁ svayam āgatam । avivādo ’stu yuvayor ubhau tulyaphalau yuvām ॥

राजोवाच । कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथासुखम् । विप्रो यदीच्छते दातुं प्रतीच्छतु च मे धनम् ॥

rājovāca । kr̥taṁ svargeṇa me kāryaṁ gaccha svarga yathāsukham । vipro yadīcchate dātuṁ pratīcchatu ca me dhanam ॥

ब्राह्मण उवाच । बाल्ये यदि स्यादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः । निवृत्तिलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन् ॥

brāhmaṇa uvāca । bālye yadi syād ajñānān mayā hastaḥ prasāritaḥ । nivr̥ttilakṣaṇaṁ dharmam upāse saṁhitāṁ japan ॥

निवृत्तं मां चिरं राजन्विप्रं लोभयसे कथम् । स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप । तपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् ॥

nivr̥ttaṁ māṁ ciraṁ rājan vipraṁ lobhayase katham । svena kāryaṁ kariṣyāmi tvatto necche phalaṁ nr̥pa । tapaḥsvādhyāyaśīlo ’haṁ nivr̥ttaś ca pratigrahāt ॥

राजोवाच । यदि विप्र निसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम् । आवयोर्यत्फलं किंचित्सहितं नौ तदस्त्विह ॥

rājovāca । yadi vipra nisr̥ṣṭaṁ te japyasya phalam uttamam । āvayor yat phalaṁ kiṁ cit sahitaṁ nau tad astv iha ॥

द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः । यदि धर्मः श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ ॥

dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṁśajāḥ । yadi dharmaḥ śruto vipra sahaiva phalam astu nau ॥

मा वा भूत्सहभोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि । प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः ॥

mā vā bhūt sahabhojyaṁ nau madīyaṁ phalam āpnuhi । pratīccha matkr̥taṁ dharmaṁ yadi te mayy anugrahaḥ ॥

भीष्म उवाच । ततो विकृतचेष्टौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ । गृहीत्वान्योन्यमावेष्ट्य कुचेलावूचतुर्वचः ॥

bhīṣma uvāca । tato vikr̥taceṣṭau dvau puruṣau samupasthitau । gr̥hītvānyonyam āveṣṭya kucelāv ūcatur vacaḥ ॥

न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः । इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजानुशासकः ॥

na me dhārayasīty eko dhārayāmīti cāparaḥ । ihāsti nau vivādo ’yam ayaṁ rājānuśāsakaḥ ॥

सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् । अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम् ॥

satyaṁ bravīmy aham idaṁ na me dhārayate bhavān । anr̥taṁ vadasīha tvam r̥ṇaṁ te dhārayāmy aham ॥

तावुभौ भृशसंतप्तौ राजानमिदमूचतुः । परीक्ष्यतां यथा स्याव नावामिह विगर्हितौ ॥

tāv ubhau bhr̥śasaṁtaptau rājānam idam ūcatuḥ । parīkṣyatāṁ yathā syāva nāvām iha vigarhitau ॥

विरूप उवाच । धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम् । ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते ॥

virūpa uvāca । dhārayāmi naravyāghra vikr̥tasyeha goḥ phalam । dadataś ca na gr̥hṇāti vikr̥to me mahīpate ॥

विकृत उवाच । न मे धारयते किंचिद्विरूपोऽयं नराधिप । मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वा मिथ्याभासं नराधिप ॥

vikr̥ta uvāca । na me dhārayate kiṁ cid virūpo ’yaṁ narādhipa । mithyā bravīty ayaṁ hi tvā mithyābhāsaṁ narādhipa ॥

राजोवाच । विरूप किं धारयते भवानस्य वदस्व मे । श्रुत्वा तथा करिष्यामीत्येवं मे धीयते मतिः ॥

rājovāca । virūpa kiṁ dhārayate bhavān asya vadasva me । śrutvā tathā kariṣyāmīty evaṁ me dhīyate matiḥ ॥

विरूप उवाच । शृणुष्वावहितो राजन्यथैतद्धारयाम्यहम् । विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नरर्षभ ॥

virūpa uvāca । śr̥ṇuṣvāvahito rājan yathaitad dhārayāmy aham । vikr̥tasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha ॥

अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुरानघ । धेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने ॥

anena dharmaprāptyarthaṁ śubhā dattā purānagha । dhenur viprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline ॥

तस्याश्चायं मया राजन्फलमभ्येत्य याचितः । विकृतेन च मे दत्तं विशूद्धेनान्तरात्मना ॥

tasyāś cāyaṁ mayā rājan phalam abhyetya yācitaḥ । vikr̥tena ca me dattaṁ viśūddhenāntarātmanā ॥

ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये । गावौ हि कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने ॥

tato me sukr̥taṁ karma kr̥tam ātmaviśuddhaye । gāvau hi kapile krītvā vatsale bahudohane ॥

ते चोञ्छवृत्तये राजन्मया समपवर्जिते । यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो ॥

te coñchavr̥ttaye rājan mayā samapavarjite । yathāvidhi yathāśraddhaṁ tad asyāhaṁ punaḥ prabho ॥

इहाद्य वै गृहीत्वा तत्प्रयच्छे द्विगुणं फलम् । एकस्याः पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कोऽत्र दोषवान् ॥

ihādya vai gr̥hītvā tat prayacche dviguṇaṁ phalam । ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko ’tra doṣavān ॥

एवं विवदमानौ स्वस्त्वामिहाभ्यागतौ नृप । कुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समाधय ॥

evaṁ vivadamānau svas tvām ihābhyāgatau nr̥pa । kuru dharmam adharmaṁ vā vinaye nau samādhaya ॥

यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै । भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयतु प्रभुः ॥

yadi necchati me dānaṁ yathā dattam anena vai । bhavān atra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ ॥

राजोवाच । दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वै । यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं तथा गृह्णीष्व माचिरम् ॥

rājovāca । dīyamānaṁ na gr̥hṇāsi r̥ṇaṁ kasmāt tvam adya vai । yathaiva te ’bhyanujñātaṁ tathā gr̥hṇīṣva māciram ॥

विकृत उवाच । दीयतामित्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया । नायं मे धारयत्यत्र गम्यतां यत्र वाञ्छति ॥

vikr̥ta uvāca । dīyatām ity anenoktaṁ dadānīti tathā mayā । nāyaṁ me dhārayaty atra gamyatāṁ yatra vāñchati ॥

राजोवाच । ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे । दण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः ॥

rājovāca । dadato ’sya na gr̥hṇāsi viṣamaṁ pratibhāti me । daṇḍyo hi tvaṁ mama mato nāsty atra khalu saṁśayaḥ ॥

विकृत उवाच । मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनः । काममत्रापराधो मे दण्ड्यमाज्ञापय प्रभो ॥

vikr̥ta uvāca । mayāsya dattaṁ rājarṣe gr̥hṇīyāṁ tat kathaṁ punaḥ । kāmam atrāparādho me daṇḍyam ājñāpaya prabho ॥

विरूप उवाच । दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथंचन । नियंस्यति त्वा नृपतिरयं धर्मानुशासकः ॥

virūpa uvāca । dīyamānaṁ yadi mayā neṣiṣyasi kathaṁ cana । niyaṁsyati tvā nr̥patir ayaṁ dharmānuśāsakaḥ ॥

विकृत उवाच । स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथमिहाद्य तत् । गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते ॥

vikr̥ta uvāca । svaṁ mayā yāciteneha dattaṁ katham ihādya tat । gr̥hṇīyāṁ gacchatu bhavān abhyanujñāṁ dadāni te ॥

ब्राह्मण उवाच । श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोः । प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम् ॥

brāhmaṇa uvāca । śrutam etat tvayā rājann anayoḥ kathitaṁ dvayoḥ । pratijñātaṁ mayā yat te tad gr̥hāṇāvicāritam ॥

राजोवाच । प्रस्तुतं सुमहत्कार्यमावयोर्गह्वरं यथा । जापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति ॥

rājovāca । prastutaṁ sumahat kāryam āvayor gahvaraṁ yathā । jāpakasya dr̥ḍhīkāraḥ katham etad bhaviṣyati ॥

यदि तावन्न गृह्णामि ब्राह्मणेनापवर्जितम् । कथं न लिप्येयमहं दोषेण महताद्य वै ॥

yadi tāvan na gr̥hṇāmi brāhmaṇenāpavarjitam । kathaṁ na lipyeyam ahaṁ doṣeṇa mahatādya vai ॥

भीष्म उवाच । तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः । नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा ॥

bhīṣma uvāca । tau covāca sa rājarṣiḥ kr̥takāryau gamiṣyathaḥ । nedānīṁ mām ihāsādya rājadharmo bhaven mr̥ṣā ॥

स्वधर्मः परिपाल्यश्च राज्ञामेष विनिश्चयः । विप्रधर्मश्च सुगुरुर्मामनात्मानमाविशत् ॥

svadharmaḥ paripālyaś ca rājñām eṣa viniścayaḥ । vipradharmaś ca sugurur mām anātmānam āviśat ॥

ब्राह्मण उवाच । गृहाण धारयेऽहं ते याचितं ते श्रुतं मया । न चेद्ग्रहीष्यसे राजञ्शपिष्ये त्वां न संशयः ॥

brāhmaṇa uvāca । gr̥hāṇa dhāraye ’haṁ te yācitaṁ te śrutaṁ mayā । na ced grahīṣyase rājañ śapiṣye tvāṁ na saṁśayaḥ ॥

राजोवाच । धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः । इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति ॥

rājovāca । dhig rājadharmaṁ yasyāyaṁ kāryasyeha viniścayaḥ । ityarthaṁ me grahītavyaṁ kathaṁ tulyaṁ bhaved iti ॥

एष पाणिरपूर्वं भो निक्षेपार्थं प्रसारितः । यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम् ॥

eṣa pāṇir apūrvaṁ bho nikṣepārthaṁ prasāritaḥ । yan me dhārayase vipra tad idānīṁ pradīyatām ॥

ब्राह्मण उवाच । संहितां जपता यावान्मया कश्चिद्गुणः कृतः । तत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किंचिदिहास्ति मे ॥

brāhmaṇa uvāca । saṁhitāṁ japatā yāvān mayā kaś cid guṇaḥ kr̥taḥ । tat sarvaṁ pratigr̥hṇīṣva yadi kiṁ cid ihāsti me ॥

राजोवाच । जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम । सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान् ॥

rājovāca । jalam etan nipatitaṁ mama pāṇau dvijottama । samam astu sahaivāstu pratigr̥hṇātu vai bhavān ॥

विरूप उवाच । कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान् । समेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च ॥

virūpa uvāca । kāmakrodhau viddhi nau tvam āvābhyāṁ kārito bhavān । sameti ca yad uktaṁ te samā lokās tavāsya ca ॥

नायं धारयते किंचिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता । कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम् ॥

nāyaṁ dhārayate kiṁ cij jijñāsā tvatkr̥te kr̥tā । kālo dharmas tathā mr̥tyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām ॥

सर्वमन्योन्यनिकषे निघृष्टं पश्यतस्तव । गच्छ लोकाञ्जितान्स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्छसि ॥

sarvam anyonyanikaṣe nighr̥ṣṭaṁ paśyatas tava । gaccha lokāñ jitān svena karmaṇā yatra vāñchasi ॥

भीष्म उवाच । जापकानां फलावाप्तिर्मया ते संप्रकीर्तिता । गतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः ॥

bhīṣma uvāca । jāpakānāṁ phalāvāptir mayā te saṁprakīrtitā । gatiḥ sthānaṁ ca lokāś ca jāpakena yathā jitāḥ ॥

प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । अथ वाग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा ॥

prayāti saṁhitādhyāyī brahmāṇaṁ parameṣṭhinam । atha vāgniṁ samāyāti sūryam āviśate ’pi vā ॥

स तैजसेन भावेन यदि तत्राश्नुते रतिम् । गुणांस्तेषां समादत्ते रागेण प्रतिमोहितः ॥

sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratim । guṇāṁs teṣāṁ samādatte rāgeṇa pratimohitaḥ ॥

एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः । सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन् ॥

evaṁ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ । sarāgas tatra vasati guṇāṁs teṣāṁ samācaran ॥

अथ तत्र विरागी स गच्छति त्वथ संशयम् । परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः ॥

atha tatra virāgī sa gacchati tv atha saṁśayam । param avyayam icchan sa tam evāviśate punaḥ ॥

अमृताच्चामृतं प्राप्तः शीतीभूतो निरात्मवान् । ब्रह्मभूतः स निर्द्वंद्वः सुखी शान्तो निरामयः ॥

amr̥tāc cāmr̥taṁ prāptaḥ śītībhūto nirātmavān । brahmabhūtaḥ sa nirdvaṁdvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ ॥

ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम् । अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते ॥

brahmasthānam anāvartam ekam akṣarasaṁjñakam । aduḥkham ajaraṁ śāntaṁ sthānaṁ tat pratipadyate ॥

चतुर्भिर्लक्षणैर्हीनं तथा षड्भिः सषोडशैः । पुरुषं समतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते ॥

caturbhir lakṣaṇair hīnaṁ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ । puruṣaṁ samatikramya ākāśaṁ pratipadyate ॥

अथ वेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति । यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते ॥

atha vecchati rāgātmā sarvaṁ tad adhitiṣṭhati । yac ca prārthayate tac ca manasā pratipadyate ॥

अथ वा वीक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंस्थितान् । निःस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्रैव रमते सुखी ॥

atha vā vīkṣate lokān sarvān nirayasaṁsthitān । niḥspr̥haḥ sarvato muktas tatraiva ramate sukhī ॥

एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा । एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

evam eṣā mahārāja jāpakasya gatir yathā । etat te sarvam ākhyātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥