Adhyāya 187

युधिष्ठिर उवाच । अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यतश्चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । adhyātmaṁ nāma yad idaṁ puruṣasyeha cintyate । yad adhyātmaṁ yataś caitat tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतरं सुखम् ॥

bhīṣma uvāca । adhyātmam iti māṁ pārtha yad etad anupr̥cchasi । tad vyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṁ sukham ॥

यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति । फललाभश्च सद्यः स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥

yaj jñātvā puruṣo loke prītiṁ saukhyaṁ ca vindati । phalalābhaś ca sadyaḥ syāt sarvabhūtahitaṁ ca tat ॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥

pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam । mahābhūtāni bhūtānāṁ sarveṣāṁ prabhavāpyayau ॥

ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः । महाभूतानि भूतेषु सागरस्योर्मयो यथा ॥

tataḥ sr̥ṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ । mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā ॥

प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥

prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṁharate punaḥ । tadvad bhūtāni bhūtātmā sr̥ṣṭvā saṁharate punaḥ ॥

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । अकरोत्तेषु वैषम्यं तत्तु जीवोऽनु पश्यति ॥

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakr̥t । akarot teṣu vaiṣamyaṁ tat tu jīvo ’nu paśyati ॥

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् । वायोस्त्वक्स्पर्शचेष्टाश्च वागित्येतच्चतुष्टयम् ॥

śabdaḥ śrotraṁ tathā khāni trayam ākāśayonijam । vāyos tvaksparśaceṣṭāś ca vāg ity etac catuṣṭayam ॥

रूपं चक्षुस्तथा पक्तिस्त्रिविधं तेज उच्यते । रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥

rūpaṁ cakṣus tathā paktis trividhaṁ teja ucyate । rasaḥ kledaś ca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smr̥tāḥ ॥

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास्त्रयः । महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं तु मन उच्यते ॥

ghreyaṁ ghrāṇaṁ śarīraṁ ca te tu bhūmiguṇās trayaḥ । mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṁ tu mana ucyate ॥

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत । सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥

indriyāṇi manaś caiva vijñānāny asya bhārata । saptamī buddhir ity āhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamaḥ ॥

चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः । बुद्धिरध्यवसायाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥

cakṣur ālokanāyaiva saṁśayaṁ kurute manaḥ । buddhir adhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ ॥

ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वागूर्ध्वं च पश्यति । एतेन सर्वमेवेदं विद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥

ūrdhvaṁ pādatalābhyāṁ yad arvāg ūrdhvaṁ ca paśyati । etena sarvam evedaṁ viddhy abhivyāptam antaram ॥

पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः । तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावांस्तदाश्रयान् ॥

puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kr̥tsnaśaḥ । tamo rajaś ca sattvaṁ ca viddhi bhāvāṁs tadāśrayān ॥

एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् । समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥

etāṁ buddhvā naro buddhyā bhūtānām āgatiṁ gatim । samavekṣya śanaiś caiva labhate śamam uttamam ॥

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥

guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api । manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ ॥

इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् । प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥

iti tanmayam evaitat sarvaṁ sthāvarajaṅgamam । pralīyate codbhavati tasmān nirdiśyate tathā ॥

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते । जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥

yena paśyati tac cakṣuḥ śr̥ṇoti śrotram ucyate । jighrati ghrāṇam ity āhū rasaṁ jānāti jihvayā ॥

त्वचा स्पृशति च स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् । येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥

tvacā spr̥śati ca sparśān buddhir vikriyate ’sakr̥t । yena saṁkalpayaty arthaṁ kiṁ cid bhavati tan manaḥ ॥

अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा । पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥

adhiṣṭhānāni buddher hi pr̥thag arthāni pañcadhā । pañcendriyāṇi yāny āhus tāny adr̥śyo ’dhitiṣṭhati ॥

पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते । कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥

puruṣādhiṣṭhitā buddhis triṣu bhāveṣu vartate । kadā cil labhate prītiṁ kadā cid anuśocati ॥

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते । एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥

na sukhena na duḥkhena kadā cid api vartate । evaṁ narāṇāṁ manasi triṣu bhāveṣv avasthitā ॥

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्नातिवर्तते । सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥

seyaṁ bhāvātmikā bhāvāṁs trīn etān nātivartate । saritāṁ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān ॥

अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते । प्रवर्तमानं हि रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥

atibhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate । pravartamānaṁ hi rajas tadbhāvam anuvartate ॥

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रदर्शयति सा सदा । प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमो मोहश्च ते त्रयः ॥

indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadā । prītiḥ sattvaṁ rajaḥ śokas tamo mohaś ca te trayaḥ ॥

ये ये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु ते त्रिषु । इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ॥

ye ye ca bhāvā loke ’smin sarveṣv eteṣu te triṣu । iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata ॥

इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता । सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ॥

indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā । sattvaṁ rajas tamaś caiva prāṇināṁ saṁśritāḥ sadā ॥

त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥

trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dr̥śyate । sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata ॥

सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः । तमोगुणेन संयुक्तौ भवतोऽव्यावहारिकौ ॥

sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ । tamoguṇena saṁyuktau bhavato ’vyāvahārikau ॥

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । वर्तते सात्त्विको भाव इत्यवेक्षेत तत्तदा ॥

tatra yat prītisaṁyuktaṁ kāye manasi vā bhavet । vartate sāttviko bhāva ity avekṣeta tat tadā ॥

अथ यद्दुःखसंयुक्तमतुष्टिकरमात्मनः । प्रवृत्तं रज इत्येव तन्नसंरभ्य चिन्तयेत् ॥

atha yad duḥkhasaṁyuktam atuṣṭikaram ātmanaḥ । pravr̥ttaṁ raja ity eva tann asaṁrabhya cintayet ॥

अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तमिव यद्भवेत् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥

atha yan mohasaṁyuktam avyaktam iva yad bhavet । apratarkyam avijñeyaṁ tamas tad upadhārayet ॥

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता । कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः ॥

praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṁ saṁśāntacittatā । kathaṁ cid abhivartanta ity ete sāttvikā guṇāḥ ॥

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा । लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥

atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā । liṅgāni rajasas tāni dr̥śyante hetvahetubhiḥ ॥

अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता । कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥

abhimānas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā । kathaṁ cid abhivartante vividhās tāmasā guṇāḥ ॥

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् । मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥

dūragaṁ bahudhāgāmi prārthanāsaṁśayātmakam । manaḥ suniyataṁ yasya sa sukhī pretya ceha ca ॥

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः । सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥

sattvakṣetrajñayor etad antaraṁ paśya sūkṣmayoḥ । sr̥jate tu guṇān eka eko na sr̥jate guṇān ॥

मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सदा । अन्योन्यमन्यौ च यथा संप्रयोगस्तथा तयोः ॥

maśakodumbarau cāpi saṁprayuktau yathā sadā । anyonyam anyau ca yathā saṁprayogas tathā tayoḥ ॥

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा । यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥

pr̥thagbhūtau prakr̥tyā tau saṁprayuktau ca sarvadā । yathā matsyo jalaṁ caiva saṁprayuktau tathaiva tau ॥

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः । परिद्रष्टा गुणानां च संस्रष्टा मन्यते सदा ॥

na guṇā vidur ātmānaṁ sa guṇān vetti sarvaśaḥ । paridraṣṭā guṇānāṁ ca saṁsraṣṭā manyate sadā ॥

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः । निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥

indriyais tu pradīpārthaṁ kurute buddhisaptamaiḥ । nirviceṣṭair ajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat ॥

सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति । संप्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥

sr̥jate hi guṇān sattvaṁ kṣetrajñaḥ paripaśyati । saṁprayogas tayor eṣa sattvakṣetrajñayor dhruvaḥ ॥

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन । सत्त्वं मनः संसृजति न गुणान्वै कदाचन ॥

āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaś cana । sattvaṁ manaḥ saṁsr̥jati na guṇān vai kadā cana ॥

रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति । तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥

raśmīṁs teṣāṁ sa manasā yadā samyaṅ niyacchati । tadā prakāśate ’syātmā ghaṭe dīpo jvalann iva ॥

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः । सर्वभूतात्मभूतः स्यात्स गच्छेत्परमां गतिम् ॥

tyaktvā yaḥ prākr̥taṁ karma nityam ātmaratir muniḥ । sarvabhūtātmabhūtaḥ syāt sa gacchet paramāṁ gatim ॥

यथा वारिचरः पक्षी लिप्यमानो न लिप्यते । एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥

yathā vāricaraḥ pakṣī lipyamāno na lipyate । evam eva kr̥taprajño bhūteṣu parivartate ॥

एवंस्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः । अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥

evaṁsvabhāvam evaitat svabuddhyā viharen naraḥ । aśocann aprahr̥ṣyaṁś ca cared vigatamatsaraḥ ॥

स्वभावसिद्ध्या संसिद्धान्स नित्यं सृजते गुणान् । ऊर्णनाभिर्यथा स्रष्टा विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥

svabhāvasiddhyā saṁsiddhān sa nityaṁ sr̥jate guṇān । ūrṇanābhir yathā sraṣṭā vijñeyās tantuvad guṇāḥ ॥

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते । प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥

pradhvastā na nivartante nivr̥ttir nopalabhyate । pratyakṣeṇa parokṣaṁ tad anumānena sidhyati ॥

एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे । उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति ॥

evam eke vyavasyanti nivr̥ttir iti cāpare । ubhayaṁ saṁpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati ॥

इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् । विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥

itīmaṁ hr̥dayagranthiṁ buddhibhedamayaṁ dr̥ḍham । vimucya sukham āsīta na śocec chinnasaṁśayaḥ ॥

मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः । अवगाह्य सुविद्वंसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥

malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṁ yathā pūrṇāṁ nadīṁ narāḥ । avagāhya suvidvaṁso viddhi jñānam idaṁ tathā ॥

महानदीं हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथा । एवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम् ॥

mahānadīṁ hi pārajñas tapyate na taran yathā । evaṁ ye vidur adhyātmaṁ kaivalyaṁ jñānam uttamam ॥

एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् । अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शं परं ततः ॥

etāṁ buddhvā naraḥ sarvāṁ bhūtānām āgatiṁ gatim । avekṣya ca śanair buddhyā labhate śaṁ paraṁ tataḥ ॥

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्राग्ज्योतिः स विमुच्यते । अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥

trivargo yasya viditaḥ prāgjyotiḥ sa vimucyate । anviṣya manasā yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ ॥

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः । तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्जयेष्वकृतात्मभिः ॥

na cātmā śakyate draṣṭum indriyeṣu vibhāgaśaḥ । tatra tatra visr̥ṣṭeṣu durjayeṣv akr̥tātmabhiḥ ॥

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥

etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam । vijñāya tad dhi manyante kr̥takr̥tyā manīṣiṇaḥ ॥

न भवति विदुषां ततो भयं; यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् । न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि;त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥

na bhavati viduṣāṁ tato bhayaṁ; yad aviduṣāṁ sumahad bhayaṁ bhavet । na hi gatir adhikāsti kasya cit; sati hi guṇe pravadanty atulyatām ॥

यत्करोत्यनभिसंधिपूर्वकं; तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम् । नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं; तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥

yat karoty anabhisaṁdhipūrvakaṁ; tac ca nirṇudati yat purā kr̥tam । nāpriyaṁ tad ubhayaṁ kutaḥ priyaṁ; tasya taj janayatīha kurvataḥ ॥

लोक आतुरजनान्विराविण;स्तत्तदेव बहु पश्य शोचतः । तत्र पश्य कुशलानशोचतो; ये विदुस्तदुभयं पदं सदा ॥

loka āturajanān virāviṇas; tat tad eva bahu paśya śocataḥ । tatra paśya kuśalān aśocato; ye vidus tad ubhayaṁ padaṁ sadā ॥