Adhyāya 185

भृगुरुवाच । वानप्रस्थाः खलु ऋषिधर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि सुविविक्तेष्वरण्येषु मृगमहिषवराहसृमरगजाकीर्णेषु तपस्यन्तोऽनुसंचरन्ति । त्यक्तग्राम्यवस्त्राहारोपभोगा वन्यौषधिमूलफलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनो भूमिपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः केशश्मश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शना अस्कन्नहोमबलिकालानुष्ठायिनः समित्कुशकुसुमोपहारहोमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवननिष्टप्तविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्याविहितधर्मानुष्ठानहृतमांसशोणितास्त्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहन्ति ॥

bhr̥gur uvāca । vānaprasthāḥ khalu r̥ṣidharmam anusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprasravaṇāni suvivikteṣv araṇyeṣu mr̥gamahiṣavarāhasr̥maragajākīrṇeṣu tapasyanto ’nusaṁcaranti । tyaktagrāmyavastrāhāropabhogā vanyauṣadhimūlaphalaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsanino bhūmipāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśakuśacarmavalkalasaṁvr̥tāṅgāḥ keśaśmaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanā askannahomabalikālānuṣṭhāyinaḥ samitkuśakusumopahārahomārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavananiṣṭaptavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryāvihitadharmānuṣṭhānahr̥tamāṁsaśoṇitās tvagasthibhūtā dhr̥tiparāḥ sattvayogāc charīrāṇy udvahanti ॥

यस्त्वेतां नियतश्चर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥

yas tv etāṁ niyataś caryāṁ brahmarṣivihitāṁ caret । sa dahed agnivad doṣāñ jayel lokāṁś ca durjayān ॥

परिव्राजकानां पुनराचारस्तद्यथा । विमुच्याग्निधनकलत्रपरिबर्हसङ्गानात्मनः स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वारम्भेष्वसक्तबुद्धयोऽरिमित्रोदासीनेषु तुल्यवृत्तयः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जानां भूतानां वाङ्मनःकर्मभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवतायतनान्यनुचरन्तो वासार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा नगरे पञ्चरात्रिका ग्रामैकरात्रिकाः । प्रविश्य च प्राणधारणमात्रार्थं द्विजातीनां भवनान्यसंकीर्णकर्मणामुपतिष्ठेयुः पात्रपतितायाचितभैक्षाः कामक्रोधदर्पमोहलोभकार्पण्यदम्भपरिवादाभिमानहिंसानिवृत्ता इति ॥

parivrājakānāṁ punar ācāras tad yathā । vimucyāgnidhanakalatraparibarhasaṅgān ātmanaḥ snehapāśān avadhūya parivrajanti samaloṣṭāśmakāñcanās trivargapravr̥tteṣv ārambheṣv asaktabuddhayo ’rimitrodāsīneṣu tulyavr̥ttayaḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajodbhijjānāṁ bhūtānāṁ vāṅmanaḥkarmabhir anabhidrohiṇo ’niketāḥ parvatapulinavr̥kṣamūladevatāyatanāny anucaranto vāsārtham upeyur nagaraṁ grāmaṁ vā nagare pañcarātrikā grāmaikarātrikāḥ । praviśya ca prāṇadhāraṇamātrārthaṁ dvijātīnāṁ bhavanāny asaṁkīrṇakarmaṇām upatiṣṭheyuḥ pātrapatitāyācitabhaikṣāḥ kāmakrodhadarpamohalobhakārpaṇyadambhaparivādābhimānahiṁsānivr̥ttā iti ॥

भवति चात्र श्लोकः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥

bhavati cātra ślokaḥ । abhayaṁ sarvabhūtebhyo dattvā carati yo muniḥ । na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kva cit ॥

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं; शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । यो भैक्षचर्योपगतैर्हविर्भि;श्चिताग्निनां स व्यतियाति लोकान् ॥

kr̥tvāgnihotraṁ svaśarīrasaṁsthaṁ; śārīram agniṁ svamukhe juhoti । yo bhaikṣacaryopagatair havirbhiś; citāgnināṁ sa vyatiyāti lokān ॥

मोक्षाश्रमं यः कुरुते यथोक्तं; शुचिः सुसंकल्पितबुद्धियुक्तः । अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं; स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥

mokṣāśramaṁ yaḥ kurute yathoktaṁ; śuciḥ susaṁkalpitabuddhiyuktaḥ । anindhanaṁ jyotir iva praśāntaṁ; sa brahmalokaṁ śrayate dvijātiḥ ॥

भरद्वाज उवाच । अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

bharadvāja uvāca । asmāl lokāt paro lokaḥ śrūyate nopalabhyate । tam ahaṁ jñātum icchāmi tad bhavān vaktum arhati ॥

भृगुरुवाच । उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स वरो लोक उच्यते ॥

bhr̥gur uvāca । uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite । puṇyaḥ kṣemyaś ca kāmyaś ca sa varo loka ucyate ॥

तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यन्तनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥

tatra hy apāpakarmāṇaḥ śucayo ’tyantanirmalāḥ । lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ ॥

स स्वर्गसदृशो देशस्तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रभवति स्पृशन्ति व्याधयो न च ॥

sa svargasadr̥śo deśas tatra hy uktāḥ śubhā guṇāḥ । kāle mr̥tyuḥ prabhavati spr̥śanti vyādhayo na ca ॥

न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । न चान्योन्यवधस्तत्र द्रव्येषु न च विस्मयः । परोक्षधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते ॥

na lobhaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ । na cānyonyavadhas tatra dravyeṣu na ca vismayaḥ । parokṣadharmo naivāsti saṁdeho nāpi jāyate ॥

कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते । शय्यायानासनोपेताः प्रासादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥

kr̥tasya tu phalaṁ tatra pratyakṣam upalabhyate । śayyāyānāsanopetāḥ prāsādabhavanāśrayāḥ । sarvakāmair vr̥tāḥ ke cid dhemābharaṇabhūṣitāḥ ॥

प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम् ॥

prāṇadhāraṇamātraṁ tu keṣāṁ cid upapadyate । śrameṇa mahatā ke cit kurvanti prāṇadhāraṇam ॥

इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैकृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनोऽपरे ॥

iha dharmaparāḥ ke cit ke cin naikr̥tikā narāḥ । sukhitā duḥkhitāḥ ke cin nirdhanā dhanino ’pare ॥

इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो नॄणां येन मुह्यन्ति पण्डिताः ॥

iha śramo bhayaṁ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate । lobhaś cārthakr̥to nr̥̄ṇāṁ yena muhyanti paṇḍitāḥ ॥

इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः । यस्तद्वेदोभयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते ॥

iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ । yas tad vedobhayaṁ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate ॥

सोपधं निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता । परोपघातो हिंसा च पैशुन्यमनृतं तथा ॥

sopadhaṁ nikr̥tiḥ steyaṁ parivādo ’bhyasūyatā । paropaghāto hiṁsā ca paiśunyam anr̥taṁ tathā ॥

एतानासेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते । यस्त्वेतान्नाचरेद्विद्वांस्तपस्तस्याभिवर्धते ॥

etān āsevate yas tu tapas tasya prahīyate । yas tv etān nācared vidvāṁs tapas tasyābhivardhate ॥

कर्मभूमिरियं लोक इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति कृत्वाशुभमतोऽन्यथा ॥

karmabhūmir iyaṁ loka iha kr̥tvā śubhāśubham । śubhaiḥ śubham avāpnoti kr̥tvāśubham ato ’nyathā ॥

इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्ट्वेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥

iha prajāpatiḥ pūrvaṁ devāḥ sarṣigaṇās tathā । iṣṭveṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokam upāśritāḥ ॥

उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहत्यास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥

uttaraḥ pr̥thivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ । ihatyās tatra jāyante ye vai puṇyakr̥to janāḥ ॥

असत्कर्माणि कुर्वन्तस्तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथैवान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥

asatkarmāṇi kurvantas tiryagyoniṣu cāpare । kṣīṇāyuṣas tathaivānye naśyanti pr̥thivītale ॥

अन्योन्यभक्षणे सक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्युत्तरां दिशम् ॥

anyonyabhakṣaṇe saktā lobhamohasamanvitāḥ । ihaiva parivartante na te yānty uttarāṁ diśam ॥

ये गुरूनुपसेवन्ते नियता ब्रह्मचारिणः । पन्थानं सर्वलोकानां ते जानन्ति मनीषिणः ॥

ye gurūn upasevante niyatā brahmacāriṇaḥ । panthānaṁ sarvalokānāṁ te jānanti manīṣiṇaḥ ॥

इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षेपाद्ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥

ity ukto ’yaṁ mayā dharmaḥ saṁkṣepād brahmanirmitaḥ । dharmādharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तो भृगुणा राजन्भरद्वाजः प्रतापवान् । भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत् ॥

bhīṣma uvāca । ity ukto bhr̥guṇā rājan bharadvājaḥ pratāpavān । bhr̥guṁ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat ॥

एष ते प्रभवो राजञ्जगतः संप्रकीर्तितः । निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

eṣa te prabhavo rājañ jagataḥ saṁprakīrtitaḥ । nikhilena mahāprājña kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥