Adhyāya 167

भीष्म उवाच । ततश्चितां बकपतेः कारयामास राक्षसः । रत्नैर्गन्धैश्च बहुभिर्वस्त्रैश्च समलंकृताम् ॥

bhīṣma uvāca । tataś citāṁ bakapateḥ kārayām āsa rākṣasaḥ । ratnair gandhaiś ca bahubhir vastraiś ca samalaṁkr̥tām ॥

तत्र प्रज्वाल्य नृपते बकराजं प्रतापवान् । प्रेतकार्याणि विधिवद्राक्षसेन्द्रश्चकार ह ॥

tatra prajvālya nr̥pate bakarājaṁ pratāpavān । pretakāryāṇi vidhivad rākṣasendraś cakāra ha ॥

तस्मिन्कालेऽथ सुरभिर्देवी दाक्षायणी शुभा । उपरिष्टात्ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी ॥

tasmin kāle ’tha surabhir devī dākṣāyaṇī śubhā । upariṣṭāt tatas tasya sā babhūva payasvinī ॥

तस्या वक्त्राच्च्युतः फेनः क्षीरमिश्रस्तदानघ । सोऽपतद्वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मणः ॥

tasyā vaktrāc cyutaḥ phenaḥ kṣīramiśras tadānagha । so ’patad vai tatas tasyāṁ citāyāṁ rājadharmaṇaḥ ॥

ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदानघ । उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः ॥

tataḥ saṁjīvitas tena bakarājas tadānagha । utpatya ca sameyāya virūpākṣaṁ bakādhipaḥ ॥

ततोऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा । प्राह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्युत ॥

tato ’bhyayād devarājo virūpākṣapuraṁ tadā । prāha cedaṁ virūpākṣaṁ diṣṭyāyaṁ jīvatīty uta ॥

श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्षं पुरातनम् । यथा शापः पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मणः ॥

śrāvayām āsa cendras taṁ virūpākṣaṁ purātanam । yathā śāpaḥ purā datto brahmaṇā rājadharmaṇaḥ ॥

यदा बकपती राजन्ब्रह्माणं नोपसर्पति । ततो रोषादिदं प्राह बकेन्द्राय पितामहः ॥

yadā bakapatī rājan brahmāṇaṁ nopasarpati । tato roṣād idaṁ prāha bakendrāya pitāmahaḥ ॥

यस्मान्मूढो मम सदो नागतोऽसौ बकाधमः । तस्माद्वधं स दुष्टात्मा नचिरात्समवाप्स्यति ॥

yasmān mūḍho mama sado nāgato ’sau bakādhamaḥ । tasmād vadhaṁ sa duṣṭātmā nacirāt samavāpsyati ॥

तदायं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै । तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः ॥

tadāyaṁ tasya vacanān nihato gautamena vai । tenaivāmr̥tasiktaś ca punaḥ saṁjīvito bakaḥ ॥

राजधर्मा ततः प्राह प्रणिपत्य पुरंदरम् । यदि तेऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिः पुरंदर । सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत ॥

rājadharmā tataḥ prāha praṇipatya puraṁdaram । yadi te ’nugrahakr̥tā mayi buddhiḥ puraṁdara । sakhāyaṁ me sudayitaṁ gautamaṁ jīvayety uta ॥

तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ । संजीवयित्वा सख्ये वै प्रादात्तं गौतमं तदा ॥

tasya vākyaṁ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha । saṁjīvayitvā sakhye vai prādāt taṁ gautamaṁ tadā ॥

सभाण्डोपस्करं राजंस्तमासाद्य बकाधिपः । संपरिष्वज्य सुहृदं प्रीत्या परमया युतः ॥

sabhāṇḍopaskaraṁ rājaṁs tam āsādya bakādhipaḥ । saṁpariṣvajya suhr̥daṁ prītyā paramayā yutaḥ ॥

अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः । विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वमालयम् ॥

atha taṁ pāpakarmāṇaṁ rājadharmā bakādhipaḥ । visarjayitvā sadhanaṁ praviveśa svam ālayam ॥

यथोचितं च स बको ययौ ब्रह्मसदस्तदा । ब्रह्मा च तं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत् ॥

yathocitaṁ ca sa bako yayau brahmasadas tadā । brahmā ca taṁ mahātmānam ātithyenābhyapūjayat ॥

गौतमश्चापि संप्राप्य पुनस्तं शबरालयम् । शूद्रायां जनयामास पुत्रान्दुष्कृतकारिणः ॥

gautamaś cāpi saṁprāpya punas taṁ śabarālayam । śūdrāyāṁ janayām āsa putrān duṣkr̥takāriṇaḥ ॥

शापश्च सुमहांस्तस्य दत्तः सुरगणैस्तदा । कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात्सुतान् । निरयं प्राप्स्यति महत्कृतघ्नोऽयमिति प्रभो ॥

śāpaś ca sumahāṁs tasya dattaḥ suragaṇais tadā । kukṣau punarbhvāṁ bhāryāyāṁ janayitvā cirāt sutān । nirayaṁ prāpsyati mahat kr̥taghno ’yam iti prabho ॥

एतत्प्राह पुरा सर्वं नारदो मम भारत । संस्मृत्य चापि सुमहदाख्यानं पुरुषर्षभ । मयापि भवते सर्वं यथावदुपवर्णितम् ॥

etat prāha purā sarvaṁ nārado mama bhārata । saṁsmr̥tya cāpi sumahad ākhyānaṁ puruṣarṣabha । mayāpi bhavate sarvaṁ yathāvad upavarṇitam ॥

कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् । अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥

kutaḥ kr̥taghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṁ kutaḥ sukham । aśraddheyaḥ kr̥taghno hi kr̥taghne nāsti niṣkr̥tiḥ ॥

मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः । मित्रध्रुङ्निरयं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते ॥

mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ । mitradhruṅ nirayaṁ ghoram anantaṁ pratipadyate ॥

कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रकामेन चानघ । मित्रात्प्रभवते सत्यं मित्रात्प्रभवते बलम् । सत्कारैरुत्तमैर्मित्रं पूजयेत विचक्षणः ॥

kr̥tajñena sadā bhāvyaṁ mitrakāmena cānagha । mitrāt prabhavate satyaṁ mitrāt prabhavate balam । satkārair uttamair mitraṁ pūjayeta vicakṣaṇaḥ ॥

परित्याज्यो बुधैः पापः कृतघ्नो निरपत्रपः । मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः ॥

parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kr̥taghno nirapatrapaḥ । mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ ॥

एष धर्मभृतां श्रेष्ठ प्रोक्तः पापो मया तव । मित्रद्रोही कृतघ्नो वै किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

eṣa dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha proktaḥ pāpo mayā tava । mitradrohī kr̥taghno vai kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना । युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā tadā vākyaṁ bhīṣmeṇoktaṁ mahātmanā । yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya ॥