Adhyāya 166

भीष्म उवाच । अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः । तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत् ॥

bhīṣma uvāca । atha tatra mahārciṣmān analo vātasārathiḥ । tasyāvidūre rakṣārthaṁ khagendreṇa kr̥to ’bhavat ॥

स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट्तदा । कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरजागरत् ॥

sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭ tadā । kr̥taghnas tu sa duṣṭātmā taṁ jighāṁsur ajāgarat ॥

ततोऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम् । निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान् ॥

tato ’lātena dīptena viśvastaṁ nijaghāna tam । nihatya ca mudā yuktaḥ so ’nubandhaṁ na dr̥ṣṭavān ॥

स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाग्नावपचत्तदा । तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः ॥

sa taṁ vipakṣaromāṇaṁ kr̥tvāgnāv apacat tadā । taṁ gr̥hītvā suvarṇaṁ ca yayau drutataraṁ dvijaḥ ॥

ततोऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत्सुतम् । न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम् ॥

tato ’nyasmin gate cāhni virūpākṣo ’bravīt sutam । na prekṣe rājadharmāṇam adya putra khagottamam ॥

स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा । मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहान्खगः ॥

sa pūrvasaṁdhyāṁ brahmāṇaṁ vandituṁ yāti sarvadā । māṁ cādr̥ṣṭvā kadā cit sa na gacchati gr̥hān khagaḥ ॥

उभे द्विरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात्स ममालयम् । तस्मान्न शुध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत् ॥

ubhe dvirātraṁ saṁdhye vai nābhyagāt sa mamālayam । tasmān na śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṁ suhr̥t ॥

स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः । तं गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः ॥

svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ । taṁ gatas tatra me śaṅkā hanyāt taṁ sa dvijādhamaḥ ॥

दुराचारस्तु दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया । निष्क्रियो दारुणाकारः कृष्णो दस्युरिवाधमः ॥

durācāras tu durbuddhir iṅgitair lakṣito mayā । niṣkriyo dāruṇākāraḥ kr̥ṣṇo dasyur ivādhamaḥ ॥

गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम । पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम् । ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम् ॥

gautamaḥ sa gatas tatra tenodvignaṁ mano mama । putra śīghram ito gatvā rājadharmaniveśanam । jñāyatāṁ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram ॥

स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ । न्यग्रोधं तत्र चापश्यत्कङ्कालं राजधर्मणः ॥

sa evam uktas tvarito rakṣobhiḥ sahito yayau । nyagrodhaṁ tatra cāpaśyat kaṅkālaṁ rājadharmaṇaḥ ॥

स रुदन्नगमत्पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः । त्वरमाणः परं शक्त्या गौतमग्रहणाय वै ॥

sa rudann agamat putro rākṣasendrasya dhīmataḥ । tvaramāṇaḥ paraṁ śaktyā gautamagrahaṇāya vai ॥

ततोऽविदूरे जगृहुर्गौतमं राक्षसास्तदा । राजधर्मशरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम् ॥

tato ’vidūre jagr̥hur gautamaṁ rākṣasās tadā । rājadharmaśarīraṁ ca pakṣāsthicaraṇojjhitam ॥

तमादायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः । राज्ञश्च दर्शयामासुः शरीरं राजधर्मणः । कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम् ॥

tam ādāyātha rakṣāṁsi drutaṁ meruvrajaṁ yayuḥ । rājñaś ca darśayām āsuḥ śarīraṁ rājadharmaṇaḥ । kr̥taghnaṁ puruṣaṁ taṁ ca gautamaṁ pāpacetasam ॥

रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः । आर्तनादश्च सुमहानभूत्तस्य निवेशने ॥

ruroda rājā taṁ dr̥ṣṭvā sāmātyaḥ sapurohitaḥ । ārtanādaś ca sumahān abhūt tasya niveśane ॥

सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम् । अथाब्रवीन्नृपः पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति ॥

sastrīkumāraṁ ca puraṁ babhūvāsvasthamānasam । athābravīn nr̥paḥ putraṁ pāpo ’yaṁ vadhyatām iti ॥

अस्य मांसैरिमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः । पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापनिश्चयः । हन्तव्योऽयं मम मतिर्भवद्भिरिति राक्षसाः ॥

asya māṁsair ime sarve viharantu yatheṣṭataḥ । pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ । hantavyo ’yaṁ mama matir bhavadbhir iti rākṣasāḥ ॥

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः । नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायमित्युत ॥

ity uktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ । naicchanta taṁ bhakṣayituṁ pāpakarmāyam ity uta ॥

दस्यूनां दीयतामेष साध्वद्य पुरुषाधमः । इत्यूचुस्तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः ॥

dasyūnāṁ dīyatām eṣa sādhv adya puruṣādhamaḥ । ity ūcus taṁ mahārāja rākṣasendraṁ niśācarāḥ ॥

शिरोभिश्च गता भूमिमूचू रक्षोगणाधिपम् । न दातुमर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्बिषम् ॥

śirobhiś ca gatā bhūmim ūcū rakṣogaṇādhipam । na dātum arhasi tvaṁ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam ॥

एवमस्त्विति तानाह राक्षसेन्द्रो निशाचरान् । दस्यूनां दीयतामेष कृतघ्नोऽद्यैव राक्षसाः ॥

evam astv iti tān āha rākṣasendro niśācarān । dasyūnāṁ dīyatām eṣa kr̥taghno ’dyaiva rākṣasāḥ ॥

इत्युक्ते तस्य ते दासाः शूलमुद्गरपाणयः । छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः प्रददुस्तदा ॥

ity ukte tasya te dāsāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ । chittvā taṁ khaṇḍaśaḥ pāpaṁ dasyubhyaḥ pradadus tadā ॥

दस्यवश्चापि नैच्छन्त तमत्तुं पापकारिणम् । क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुञ्जते ॥

dasyavaś cāpi naicchanta tam attuṁ pāpakāriṇam । kravyādā api rājendra kr̥taghnaṁ nopabhuñjate ॥

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥

brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā । niṣkr̥tir vihitā rājan kr̥taghne nāsti niṣkr̥tiḥ ॥

मित्रद्रोही नृशंसश्च कृतघ्नश्च नराधमः । क्रव्यादैः कृमिभिश्चान्यैर्न भुज्यन्ते हि तादृशाः ॥

mitradrohī nr̥śaṁsaś ca kr̥taghnaś ca narādhamaḥ । kravyādaiḥ kr̥mibhiś cānyair na bhujyante hi tādr̥śāḥ ॥