Adhyāya 156

युधिष्ठिर उवाच । सत्यं धर्मे प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः । सत्यमिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । satyaṁ dharme praśaṁsanti viprarṣipitr̥devatāḥ । satyam icchāmy ahaṁ śrotuṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते । सत्यं प्राप्य भवेत्किं च कथं चैव तदुच्यते ॥

satyaṁ kiṁlakṣaṇaṁ rājan kathaṁ vā tad avāpyate । satyaṁ prāpya bhavet kiṁ ca kathaṁ caiva tad ucyate ॥

भीष्म उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते । अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥

bhīṣma uvāca । cāturvarṇyasya dharmāṇāṁ saṁkaro na praśasyate । avikāritamaṁ satyaṁ sarvavarṇeṣu bhārata ॥

सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः । सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः ॥

satyaṁ satsu sadā dharmaḥ satyaṁ dharmaḥ sanātanaḥ । satyam eva namasyeta satyaṁ hi paramā gatiḥ ॥

सत्यं धर्मस्तपो योगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् । सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

satyaṁ dharmas tapo yogaḥ satyaṁ brahma sanātanam । satyaṁ yajñaḥ paraḥ proktaḥ satye sarvaṁ pratiṣṭhitam ॥

आचारानिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः । लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रमम् ॥

ācārān iha satyasya yathāvad anupūrvaśaḥ । lakṣaṇaṁ ca pravakṣyāmi satyasyeha yathākramam ॥

प्राप्यते हि यथा सत्यं तच्च श्रोतुं त्वमर्हसि । सत्यं त्रयोदशविधं सर्वलोकेषु भारत ॥

prāpyate hi yathā satyaṁ tac ca śrotuṁ tvam arhasi । satyaṁ trayodaśavidhaṁ sarvalokeṣu bhārata ॥

सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः । अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षानसूयता ॥

satyaṁ ca samatā caiva damaś caiva na saṁśayaḥ । amātsaryaṁ kṣamā caiva hrīs titikṣānasūyatā ॥

त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं स्थिरा । अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥

tyāgo dhyānam athāryatvaṁ dhr̥tiś ca satataṁ sthirā । ahiṁsā caiva rājendra satyākārās trayodaśa ॥

सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च । सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते ॥

satyaṁ nāmāvyayaṁ nityam avikāri tathaiva ca । sarvadharmāviruddhaṁ ca yogenaitad avāpyate ॥

आत्मनीष्टे तथानिष्टे रिपौ च समता तथा । इच्छाद्वेषक्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा ॥

ātmanīṣṭe tathāniṣṭe ripau ca samatā tathā । icchādveṣakṣayaṁ prāpya kāmakrodhakṣayaṁ tathā ॥

दमो नान्यस्पृहा नित्यं धैर्यं गाम्भीर्यमेव च । अभयं क्रोधशमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते ॥

damo nānyaspr̥hā nityaṁ dhairyaṁ gāmbhīryam eva ca । abhayaṁ krodhaśamanaṁ jñānenaitad avāpyate ॥

अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दानं धर्मे च संयमम् । अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥

amātsaryaṁ budhāḥ prāhur dānaṁ dharme ca saṁyamam । avasthitena nityaṁ ca satyenāmatsarī bhavet ॥

अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च । क्षमते सर्वतः साधुः साध्वाप्नोति च सत्यवान् ॥

akṣamāyāḥ kṣamāyāś ca priyāṇīhāpriyāṇi ca । kṣamate sarvataḥ sādhuḥ sādhv āpnoti ca satyavān ॥

कल्याणं कुरुते गाढं ह्रीमान्न श्लाघते क्वचित् । प्रशान्तवाङ्मना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते ॥

kalyāṇaṁ kurute gāḍhaṁ hrīmān na ślāghate kva cit । praśāntavāṅmanā nityaṁ hrīs tu dharmād avāpyate ॥

धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा क्षान्तिरुच्यते । लोकसंग्रहणार्थं तु सा तु धैर्येण लभ्यते ॥

dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā kṣāntir ucyate । lokasaṁgrahaṇārthaṁ tu sā tu dhairyeṇa labhyate ॥

त्यागः स्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च । रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥

tyāgaḥ snehasya yas tyāgo viṣayāṇāṁ tathaiva ca । rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā ॥

आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः । शुभं कर्म निराकारो वीतरागत्वमेव च ॥

āryatā nāma bhūtānāṁ yaḥ karoti prayatnataḥ । śubhaṁ karma nirākāro vītarāgatvam eva ca ॥

धृतिर्नाम सुखे दुःखे यथा नाप्नोति विक्रियाम् । तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥

dhr̥tir nāma sukhe duḥkhe yathā nāpnoti vikriyām । tāṁ bhajeta sadā prājño ya icched bhūtim ātmanaḥ ॥

सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च । वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः ॥

sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṁ tathā satyapareṇa ca । vītaharṣabhayakrodho dhr̥tim āpnoti paṇḍitaḥ ॥

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā । anugrahaś ca dānaṁ ca satāṁ dharmaḥ sanātanaḥ ॥

एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः । भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ति च भारत ॥

ete trayodaśākārāḥ pr̥thak satyaikalakṣaṇāḥ । bhajante satyam eveha br̥ṁhayanti ca bhārata ॥

नान्तः शक्यो गुणानां हि वक्तुं सत्यस्य भारत । अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः ॥

nāntaḥ śakyo guṇānāṁ hi vaktuṁ satyasya bhārata । ataḥ satyaṁ praśaṁsanti viprāḥ sapitr̥devatāḥ ॥

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥

nāsti satyāt paro dharmo nānr̥tāt pātakaṁ param । sthitir hi satyaṁ dharmasya tasmāt satyaṁ na lopayet ॥

उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः । व्रताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः ॥

upaiti satyād dānaṁ hi tathā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ । vratāgnihotraṁ vedāś ca ye cānye dharmaniścayāḥ ॥

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥

aśvamedhasahasraṁ ca satyaṁ ca tulayā dhr̥tam । aśvamedhasahasrād dhi satyam evātiricyate ॥