Adhyāya 154

युधिष्ठिर उवाच । स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य पितामह । धर्मकामस्य धर्मात्मन्किं नु श्रेय इहोच्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । svādhyāyakr̥tayatnasya brāhmaṇasya pitāmaha । dharmakāmasya dharmātman kiṁ nu śreya ihocyate ॥

बहुधादर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे । अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

bahudhādarśane loke śreyo yad iha manyase । asmim̐l loke pare caiva tan me brūhi pitāmaha ॥

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत । किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥

mahān ayaṁ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata । kiṁ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṁ matam ॥

धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः । यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः ॥

dharmasya mahato rājan bahuśākhasya tattvataḥ । yan mūlaṁ paramaṁ tāta tat sarvaṁ brūhy atandritaḥ ॥

भीष्म उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयः प्रपत्स्यसे । पीत्वामृतमिव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि ॥

bhīṣma uvāca । hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyase । pītvāmr̥tam iva prājño jñānatr̥pto bhaviṣyasi ॥

धर्मस्य विधयो नैके ते ते प्रोक्ता महर्षिभिः । स्वं स्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम् ॥

dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥ । svaṁ svaṁ vijñānam āśritya damas teṣāṁ parāyaṇam ॥

दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः । ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ॥

damaṁ niḥśreyasaṁ prāhur vr̥ddhā niścayadarśinaḥ । brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ ॥

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते । दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते ॥

nādāntasya kriyāsiddhir yathāvad upalabhyate । damo dānaṁ tathā yajñān adhītaṁ cātivartate ॥

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम् । विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥

damas tejo vardhayati pavitraṁ ca damaḥ param । vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat ॥

दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम । दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम् ॥

damena sadr̥śaṁ dharmaṁ nānyaṁ lokeṣu śuśruma । damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām ॥

प्रेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम् । दमेन हि समायुक्तो महान्तं धर्ममश्नुते ॥

pretya cāpi manuṣyendra paramaṁ vindate sukham । damena hi samāyukto mahāntaṁ dharmam aśnute ॥

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते । सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति ॥

sukhaṁ dāntaḥ prasvapiti sukhaṁ ca pratibudhyate । sukhaṁ paryeti lokāṁś ca manaś cāsya prasīdati ॥

अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते । अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान् ॥

adāntaḥ puruṣaḥ kleśam abhīkṣṇaṁ pratipadyate । anarthāṁś ca bahūn anyān prasr̥jaty ātmadoṣajān ॥

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् । तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥

āśrameṣu caturṣv āhur damam evottamaṁ vratam । tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṁ samudayo damaḥ ॥

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् । इन्द्रियावजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥

kṣamā dhr̥tir ahiṁsā ca samatā satyam ārjavam । indriyāvajayo dākṣyaṁ mārdavaṁ hrīr acāpalam ॥

अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता । अविवित्सानसूया चाप्येषां समुदयो दमः ॥

akārpaṇyam asaṁrambhaḥ saṁtoṣaḥ priyavāditā । avivitsānasūyā cāpy eṣāṁ samudayo damaḥ ॥

गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम् । जनवादोऽमृषावादः स्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ॥

gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣv apaiśunam । janavādo ’mr̥ṣāvādaḥ stutinindāvivarjanam ॥

कामः क्रोधश्च लोभश्च दर्पः स्तम्भो विकत्थनम् । मोह ईर्ष्यावमानश्चेत्येतद्दान्तो न सेवते ॥

kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca darpaḥ stambho vikatthanam । moha īrṣyāvamānaś cety etad dānto na sevate ॥

अनिन्दितो ह्यकामात्माथाल्पेच्छोऽथानसूयकः । समुद्रकल्पः स नरो न कदाचन पूर्यते ॥

anindito hy akāmātmāthālpeccho ’thānasūyakaḥ । samudrakalpaḥ sa naro na kadā cana pūryate ॥

अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम् । पूर्वसंबन्धिसंयोगान्नैतद्दान्तो निषेवते ॥

ahaṁ tvayi mama tvaṁ ca mayi te teṣu cāpy aham । pūrvasaṁbandhisaṁyogān naitad dānto niṣevate ॥

सर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः । निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते ॥

sarvā grāmyās tathāraṇyā yāś ca loke pravr̥ttayaḥ । nindāṁ caiva praśaṁsāṁ ca yo nāśrayati mucyate ॥

मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः सुसहायपरश्च यः । मुक्तश्च विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य महत्फलम् ॥

maitro ’tha śīlasaṁpannaḥ susahāyaparaś ca yaḥ । muktaś ca vividhaiḥ saṅgais tasya pretya mahat phalam ॥

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्बुधः । प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते ॥

suvr̥ttaḥ śīlasaṁpannaḥ prasannātmātmavid budhaḥ । prāpyeha loke satkāraṁ sugatiṁ pratipadyate ॥

कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् । तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्धर्मो न हीयते ॥

karma yac chubham eveha sadbhir ācaritaṁ ca yat । tad eva jñānayuktasya muner dharmo na hīyate ॥

निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः । कालाकाङ्क्षी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

niṣkramya vanam āsthāya jñānayukto jitendriyaḥ । kālākāṅkṣī carann evaṁ brahmabhūyāya kalpate ॥

अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः । तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥

abhayaṁ yasya bhūtebhyo bhūtānām abhayaṁ yataḥ । tasya dehād vimuktasya bhayaṁ nāsti kutaś cana ॥

अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह । समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिश्चरेत् ॥

avācinoti karmāṇi na ca saṁpracinoti ha । samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiś caret ॥

शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा । यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य न संशयः ॥

śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā । yathā gatir na dr̥śyeta tathā tasya na saṁśayaḥ ॥

गृहानुत्सृज्य यो राजन्मोक्षमेवाभिपद्यते । लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः ॥

gr̥hān utsr̥jya yo rājan mokṣam evābhipadyate । lokās tejomayās tasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ ॥

संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः । संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह ॥

saṁnyasya sarvakarmāṇi saṁnyasya vidhivat tapaḥ । saṁnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṁ saṁnyasya caiva ha ॥

कामेषु चाप्यनावृत्तः प्रसन्नात्मात्मविच्छुचिः । प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते ॥

kāmeṣu cāpy anāvr̥ttaḥ prasannātmātmavic chuciḥ । prāpyeha loke satkāraṁ svargaṁ samabhipadyate ॥

यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम् । गुहायां पिहितं नित्यं तद्दमेनाभिपद्यते ॥

yac ca paitāmahaṁ sthānaṁ brahmarāśisamudbhavam । guhāyāṁ pihitaṁ nityaṁ tad damenābhipadyate ॥

ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरोधिनः । नावृत्तिभयमस्तीह परलोके भयं कुतः ॥

jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtāvirodhinaḥ । nāvr̥ttibhayam astīha paraloke bhayaṁ kutaḥ ॥

एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥

eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate । yad enaṁ kṣamayā yuktam aśaktaṁ manyate janaḥ ॥

एतस्य तु महाप्राज्ञ दोषस्य सुमहान्गुणः । क्षमायां विपुला लोकाः सुलभा हि सहिष्णुना ॥

etasya tu mahāprājña doṣasya sumahān guṇaḥ । kṣamāyāṁ vipulā lokāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā ॥

दान्तस्य किमरण्येन तथादान्तस्य भारत । यत्रैव हि वसेद्दान्तस्तदरण्यं स आश्रमः ॥

dāntasya kim araṇyena tathādāntasya bhārata । yatraiva hi vased dāntas tad araṇyaṁ sa āśramaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः । अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etad bhīṣmasya vacanaṁ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ । amr̥teneva saṁtr̥ptaḥ prahr̥ṣṭaḥ samapadyata ॥

पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम् । तपः प्रति स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह ॥

punaś ca paripapraccha bhīṣmaṁ dharmabhr̥tāṁ varam । tapaḥ prati sa covāca tasmai sarvaṁ kurūdvaha ॥