Adhyāya 151

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमः । नारदः पवने सर्वं शल्मलेर्वाक्यमब्रवीत् ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā tu rājendra śalmaliṁ brahmavittamaḥ । nāradaḥ pavane sarvaṁ śalmaler vākyam abravīt ॥

हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान् । बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायोऽवमन्यते ॥

himavatpr̥ṣṭhajaḥ kaś cic chalmaliḥ parivāravān । br̥hanmūlo br̥hacchākhaḥ sa tvāṁ vāyo ’vamanyate ॥

बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः । न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो ॥

bahūny ākṣepayuktāni tvām āha vacanāni saḥ । na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṁ tvayi prabho ॥

जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् । वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा ॥

jānāmi tvām ahaṁ vāyo sarvaprāṇabhr̥tāṁ varam । variṣṭhaṁ ca gariṣṭhaṁ ca krodhe vaivasvataṁ yathā ॥

एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः । शल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥

evaṁ tu vacanaṁ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ । śalmaliṁ tam upāgamya kruddho vacanam abravīt ॥

शल्मले नारदे यत्तत्त्वयोक्तं मद्विगर्हणम् । अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम् ॥

śalmale nārade yat tat tvayoktaṁ madvigarhaṇam । ahaṁ vāyuḥ prabhāvaṁ te darśayāmy ātmano balam ॥

नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम । पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः ॥

nāhaṁ tvā nābhijānāmi viditaś cāsi me druma । pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavān prabhuḥ ॥

तस्य विश्रमणादेव प्रसादो यः कृतस्तव । रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधम ॥

tasya viśramaṇād eva prasādo yaḥ kr̥tas tava । rakṣyase tena durbuddhe nātmavīryād drumādhama ॥

यन्मा त्वमवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथा । दर्शयाम्येष आत्मानं यथा मामवभोत्स्यसे ॥

yan mā tvam avajānīṣe yathānyaṁ prākr̥taṁ tathā । darśayāmy eṣa ātmānaṁ yathā mām avabhotsyase ॥

एवमुक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्निव । पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना ॥

evam uktas tataḥ prāha śalmaliḥ prahasann iva । pavana tvaṁ vane kruddho darśayātmānam ātmanā ॥

मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि । न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः ॥

mayi vai tyajyatāṁ krodhaḥ kiṁ me kruddhaḥ kariṣyasi । na te bibhemi pavana yady api tvaṁ svayaṁprabhuḥ ॥

इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः । दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत् ॥

ity evam uktaḥ pavanaḥ śva ity evābravīd vacaḥ । darśayiṣyāmi te tejas tato rātrir upāgamat ॥

अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर्वातकारितम् । पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वनः ॥

atha niścitya manasā śalmalir vātakāritam । paśyamānas tadātmānam asamaṁ mātariśvanaḥ ॥

नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषा । असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः ॥

nārade yan mayā proktaṁ pavanaṁ prati tan mr̥ṣā । asamartho hy ahaṁ vāyor balena balavān hi saḥ ॥

मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदोऽब्रवीत् । अहं हि दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः ॥

māruto balavān nityaṁ yathainaṁ nārado ’bravīt । ahaṁ hi durbalo ’nyebhyo vr̥kṣebhyo nātra saṁśayaḥ ॥

किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः । तदहं बुद्धिमास्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात् ॥

kiṁ tu buddhyā samo nāsti mama kaś cid vanaspatiḥ । tad ahaṁ buddhim āsthāya bhayaṁ mokṣye samīraṇāt ॥

यदि तां बुद्धिमास्थाय चरेयुः पर्णिनो वने । अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः ॥

yadi tāṁ buddhim āsthāya careyuḥ parṇino vane । ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhāt pavanān nātra saṁśayaḥ ॥

तेऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान्समीरणः । समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा ॥

te ’tra bālā na jānanti yathā nainān samīraṇaḥ । samīrayeta saṁkruddho yathā jānāmy ahaṁ tathā ॥

ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदा । शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत् ॥

tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitas tadā । śākhāḥ skandhān praśākhāś ca svayam eva vyaśātayat ॥

स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च । प्रभाते वायुमायान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः ॥

sa parityajya śākhāś ca patrāṇi kusumāni ca । prabhāte vāyum āyāntaṁ pratyaikṣata vanaspatiḥ ॥

ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान् । आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः ॥

tataḥ kruddhaḥ śvasan vāyuḥ pātayan vai mahādrumān । ājagāmātha taṁ deśaṁ sthito yatra sa śalmaliḥ ॥

तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं; विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः । उवाच वाक्यं स्मयमान एनं; मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम् ॥

taṁ hīnaparṇaṁ patitāgraśākhaṁ; viśīrṇapuṣpaṁ prasamīkṣya vāyuḥ । uvāca vākyaṁ smayamāna enaṁ; mudā yutaṁ śalmaliṁ rugṇaśākham ॥

अहमप्येवमेव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषा । आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानामपकर्षणम् ॥

aham apy evam eva tvāṁ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā । ātmanā yat kr̥taṁ kr̥tsnaṁ śākhānām apakarṣaṇam ॥

हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान् । आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगोऽभवः ॥

hīnapuṣpāgraśākhas tvaṁ śīrṇāṅkurapalāśavān । ātmadurmantriteneha madvīryavaśago ’bhavaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर्व्रीडितस्तदा । अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाब्रवीत् ॥

etac chrutvā vaco vāyoḥ śalmalir vrīḍitas tadā । atapyata vacaḥ smr̥tvā nārado yat tadābravīt ॥

एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा । वैरमासज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर्यथा ॥

evaṁ yo rājaśārdūla durbalaḥ san balīyasā । vairam āsajjate bālas tapyate śalmalir yathā ॥

तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः । शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा ॥

tasmād vairaṁ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ । śoced dhi vairaṁ kurvāṇo yathā vai śalmalis tathā ॥

न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु । शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम् ॥

na hi vairaṁ mahātmāno vivr̥ṇvanty apakāriṣu । śanaiḥ śanair mahārāja darśayanti sma te balam ॥

वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना । बुद्धिर्बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः ॥

vairaṁ na kurvīta naro durbuddhir buddhijīvinā । buddhir buddhimato yāti tūleṣv iva hutāśanaḥ ॥

न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप । तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीति चिन्तयेत् ॥

na hi buddhyā samaṁ kiṁ cid vidyate puruṣe nr̥pa । tathā balena rājendra na samo ’stīti cintayet ॥

तस्मात्क्षमेत बालाय जडाय बधिराय च । बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन् ॥

tasmāt kṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca । balādhikāya rājendra tad dr̥ṣṭaṁ tvayi śatruhan ॥

अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते । बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः ॥

akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute । balena na samā rājann arjunasya mahātmanaḥ ॥

हतास्ताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना । चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे ॥

hatās tāś caiva bhagnāś ca pāṇḍavena yaśasvinā । caratā balam āsthāya pākaśāsaninā mr̥dhe ॥

उक्तास्ते राजधर्माश्च आपद्धर्माश्च भारत । विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रब्रवीमि ते ॥

uktās te rājadharmāś ca āpaddharmāś ca bhārata । vistareṇa mahārāja kiṁ bhūyaḥ prabravīmi te ॥