Adhyāya 139

युधिष्ठिर उवाच । हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि । अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini । adharme dharmatāṁ nīte dharme cādharmatāṁ gate ॥

मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये । राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वापि विशां पते ॥

maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye । rājabhiḥ pīḍite loke corair vāpi viśāṁ pate ॥

सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च । कामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत ॥

sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca । kāmān mohāc ca lobhāc ca bhayaṁ paśyatsu bhārata ॥

अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव । निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम् ॥

aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva । nikr̥tyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam ॥

संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते । अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते ॥

saṁpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite । avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite ॥

सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने । केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ॥

sarvasmin dasyusād bhūte pr̥thivyām upajīvane । kena svid brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate ॥

अतित्यक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप । कथमापत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

atityakṣuḥ putrapautrān anukrośān narādhipa । katham āpatsu varteta tan me brūhi pitāmaha ॥

कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते । कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप ॥

kathaṁ ca rājā varteta loke kaluṣatāṁ gate । katham arthāc ca dharmāc ca na hīyeta paraṁtapa ॥

भीष्म उवाच । राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः । प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च ॥

bhīṣma uvāca । rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvr̥ṣṭayaḥ । prajāsu vyādhayaś caiva maraṇaṁ ca bhayāni ca ॥

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ । राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः ॥

kr̥taṁ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha । rājamūlāni sarvāṇi mama nāsty atra saṁśayaḥ ॥

तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके । विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तदा भवेत् ॥

tasmiṁs tv abhyāgate kāle prajānāṁ doṣakārake । vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṁ tadā bhavet ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । viśvāmitrasya saṁvādaṁ caṇḍālasya ca pakkaṇe ॥

त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात् । अनावृष्टिरभूद्घोरा राजन्द्वादशवार्षिकी ॥

tretādvāparayoḥ saṁdhau purā daivavidhikramāt । anāvr̥ṣṭir abhūd ghorā rājan dvādaśavārṣikī ॥

प्रजानामभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते । त्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने ॥

prajānām abhivr̥ddhānāṁ yugānte paryupasthite । tretānirmokṣasamaye dvāparapratipādane ॥

न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः । जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः ॥

na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo ’bhavad guruḥ । jagāma dakṣiṇaṁ mārgaṁ somo vyāvr̥ttalakṣaṇaḥ ॥

नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः । नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिदन्तर्गताभवन् ॥

nāvaśyāyo ’pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ । nadyaḥ saṁkṣiptatoyaughāḥ kva cid antargatābhavan ॥

सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च । हतत्विट्कान्यलक्ष्यन्त निसर्गाद्दैवकारितात् ॥

sarāṁsi saritaś caiva kūpāḥ prasravaṇāni ca । hatatviṭkāny alakṣyanta nisargād daivakāritāt ॥

उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा । निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला ॥

upaśuṣkajalasthāyā vinivr̥ttasabhāprapā । nivr̥ttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā ॥

उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणा । निवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा ॥

utsannakr̥ṣigorakṣyā nivr̥ttavipaṇāpaṇā । nivr̥ttapūgasamayā saṁpranaṣṭamahotsavā ॥

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुला । शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना ॥

asthikaṅkālasaṁkīrṇā hāhābhūtajanākulā । śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā ॥

क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद्राजभिरातुरैः । परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना ॥

kva cic coraiḥ kva cic chastraiḥ kva cid rājabhir āturaiḥ । parasparabhayāc caiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā ॥

गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृता । गोजाविमहिषैर्हीना परस्परहराहरा ॥

gatadaivatasaṁkalpā vr̥ddhabālavinākr̥tā । gojāvimahiṣair hīnā parasparaharāharā ॥

हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचया । श्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा ॥

hataviprā hatārakṣā pranaṣṭauṣadhisaṁcayā । śyāvabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā ॥

तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिर । बभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम् ॥

tasmin pratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhira । babhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam ॥

ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः । आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः ॥

r̥ṣayo niyamāṁs tyaktvā parityaktāgnidaivatāḥ । āśramān saṁparityajya paryadhāvann itas tataḥ ॥

विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः । क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत ॥

viśvāmitro ’tha bhagavān maharṣir aniketanaḥ । kṣudhā parigato dhīmān samantāt paryadhāvata ॥

स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निवेशनम् । हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणामाससाद वने क्वचित् ॥

sa kadā cit paripatañ śvapacānāṁ niveśanam । hiṁsrāṇāṁ prāṇihantr̥̄ṇām āsasāda vane kva cit ॥

विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम् । वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम् ॥

vibhinnakalaśākīrṇaṁ śvacarmācchādanāyutam । varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṁkulam ॥

मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम् । सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम् ॥

mr̥tacelaparistīrṇaṁ nirmālyakr̥tabhūṣaṇam । sarpanirmokamālābhiḥ kr̥tacihnakuṭīmaṭham ॥

उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम् । लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम् ॥

ulūkapakṣadhvajibhir devatāyatanair vr̥tam । lohaghaṇṭāpariṣkāraṁ śvayūthaparivāritam ॥

तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महानृषिः । आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः ॥

tat praviśya kṣudhāviṣṭo gādheḥ putro mahān r̥ṣiḥ । āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṁ yatnaṁ samāsthitaḥ ॥

न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः । मांसमन्नं मूलफलमन्यद्वा तत्र किंचन ॥

na ca kva cid avindat sa bhikṣamāṇo ’pi kauśikaḥ । māṁsam annaṁ mūlaphalam anyad vā tatra kiṁ cana ॥

अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः । पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे ॥

aho kr̥cchraṁ mayā prāptam iti niścitya kauśikaḥ । papāta bhūmau daurbalyāt tasmiṁś caṇḍālapakkaṇe ॥

चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत् । कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम ॥

cintayām āsa sa muniḥ kiṁ nu me sukr̥taṁ bhavet । kathaṁ vr̥thā na mr̥tyuḥ syād iti pārthivasattama ॥

स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः । चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य च ॥

sa dadarśa śvamāṁsasya kutantīṁ vitatāṁ muniḥ । caṇḍālasya gr̥he rājan sadyaḥ śastrahatasya ca ॥

स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया । न हीदानीमुपायोऽन्यो विद्यते प्राणधारणे ॥

sa cintayām āsa tadā steyaṁ kāryam ito mayā । na hīdānīm upāyo ’nyo vidyate prāṇadhāraṇe ॥

आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः । परं परं भवेत्पूर्वमस्तेयमिति निश्चयः ॥

āpatsu vihitaṁ steyaṁ viśiṣṭasamahīnataḥ । paraṁ paraṁ bhavet pūrvam asteyam iti niścayaḥ ॥

हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम् । असंभवादाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥

hīnād ādeyam ādau syāt samānāt tadanantaram । asaṁbhavād ādadīta viśiṣṭād api dhārmikāt ॥

सोऽहमन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात् । न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम् ॥

so ’ham antāvasānānāṁ haramāṇaḥ parigrahāt । na steyadoṣaṁ paśyāmi hariṣyāmy etad āmiṣam ॥

एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः । तस्मिन्देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत ॥

etāṁ buddhiṁ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ । tasmin deśe prasuṣvāpa patito yatra bhārata ॥

स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे । शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमठम् ॥

sa vigāḍhāṁ niśāṁ dr̥ṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe । śanair utthāya bhagavān praviveśa kuṭīmaṭham ॥

स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः । परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः ॥

sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ । paribhinnasvaro rūkṣa uvācāpriyadarśanaḥ ॥

कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे । जागर्मि नावसुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः ॥

kaḥ kutantīṁ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe । jāgarmi nāvasupto ’smi hato ’sīti ca dāruṇaḥ ॥

विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच सः । सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा ॥

viśvāmitro ’ham ity eva sahasā tam uvāca saḥ । sahasābhyāgatabhayaḥ sodvegas tena karmaṇā ॥

चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः । शयनादुपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः ॥

caṇḍālas tad vacaḥ śrutvā maharṣer bhāvitātmanaḥ । śayanād upasaṁbhrānta iyeṣotpatituṁ tataḥ ॥

स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः । उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम् ॥

sa visr̥jyāśru netrābhyāṁ bahumānāt kr̥tāñjaliḥ । uvāca kauśikaṁ rātrau brahman kiṁ te cikīrṣitam ॥

विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन् । क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥

viśvāmitras tu mātaṅgam uvāca parisāntvayan । kṣudhito ’haṁ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm ॥

अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा । स्वधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥

avasīdanti me prāṇāḥ smr̥tir me naśyati kṣudhā । svadharmaṁ budhyamāno ’pi hariṣyāmi śvajāghanīm ॥

अटन्भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकमालये । तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥

aṭan bhaikṣaṁ na vindāmi yadā yuṣmākam ālaye । tadā buddhiḥ kr̥tā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm ॥

तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीरशनार्थिनः । क्षुद्धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥

tr̥ṣitaḥ kaluṣaṁ pātā nāsti hrīr aśanārthinaḥ । kṣud dharmaṁ dūṣayaty atra hariṣyāmi śvajāghanīm ॥

अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद्विभुः । यथा स सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥

agnir mukhaṁ purodhāś ca devānāṁ śucipād vibhuḥ । yathā sa sarvabhug brahmā tathā māṁ viddhi dharmataḥ ॥

तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः । श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे ॥

tam uvāca sa caṇḍālo maharṣe śr̥ṇu me vacaḥ । śrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmān na hīyase ॥

मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः । तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी ॥

mr̥gāṇām adhamaṁ śvānaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ । tasyāpy adhama uddeśaḥ śarīrasyorujāghanī ॥

नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम् । चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः ॥

nedaṁ samyag vyavasitaṁ maharṣe karma vaikr̥tam । caṇḍālasvasya haraṇam abhakṣyasya viśeṣataḥ ॥

साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे । न मांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने ॥

sādhv anyam anupaśya tvam upāyaṁ prāṇadhāraṇe । na māṁsalobhāt tapaso nāśas te syān mahāmune ॥

जानतोऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः । मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः ॥

jānato ’vihito mārgo na kāryo dharmasaṁkaraḥ । mā sma dharmaṁ parityākṣīs tvaṁ hi dharmavid uttamaḥ ॥

विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ । क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः ॥

viśvāmitras tato rājann ity ukto bharatarṣabha । kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṁ punar eva mahāmuniḥ ॥

निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः । न विद्यतेऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे ॥

nirāhārasya sumahān mama kālo ’bhidhāvataḥ । na vidyate ’bhyupāyaś ca kaś cin me prāṇadhāraṇe ॥

येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित् । अभ्युज्जीवेत्सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत् ॥

yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kena cit । abhyujjīvet sīdamānaḥ samartho dharmam ācaret ॥

ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः । ब्रह्मवह्निर्मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा ॥

aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṁ brāhmaṇānām athāgnikaḥ । brahmavahnir mama balaṁ bhakṣyāmi samayaṁ kṣudhā ॥

यथा यथा वै जीवेद्धि तत्कर्तव्यमपीडया । जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात् ॥

yathā yathā vai jīved dhi tat kartavyam apīḍayā । jīvitaṁ maraṇāc chreyo jīvan dharmam avāpnuyāt ॥

सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्षस्यापि भक्षणम् । व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम् ॥

so ’haṁ jīvitam ākāṅkṣann abhakṣasyāpi bhakṣaṇam । vyavasye buddhipūrvaṁ vai tad bhavān anumanyatām ॥

जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि च । तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः ॥

jīvan dharmaṁ cariṣyāmi praṇotsyāmy aśubhāni ca । tapobhir vidyayā caiva jyotīṁṣīva mahat tamaḥ ॥

श्वपच उवाच । नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमन्यं; नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम् । भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोऽस्तु; श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्षो द्विजानाम् ॥

śvapaca uvāca । naitat khādan prāpsyase prāṇam anyaṁ; nāyur dīrghaṁ nāmr̥tasyeva tr̥ptim । bhikṣām anyāṁ bhikṣa mā te mano ’stu; śvabhakṣaṇe śvā hy abhakṣo dvijānām ॥

विश्वामित्र उवाच । न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य;च्छ्वपाक नान्नं न च मेऽस्ति वित्तम् । क्षुधार्तश्चाहमगतिर्निराशः; श्वमांसे चास्मिन्षड्रसान्साधु मन्ये ॥

viśvāmitra uvāca । na durbhikṣe sulabhaṁ māṁsam anyac; chvapāka nānnaṁ na ca me ’sti vittam । kṣudhārtaś cāham agatir nirāśaḥ; śvamāṁse cāsmin ṣaḍrasān sādhu manye ॥

श्वपच उवाच । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै द्विज । यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः ॥

śvapaca uvāca । pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai dvija । yadi śāstraṁ pramāṇaṁ te mābhakṣye mānasaṁ kr̥thāḥ ॥

विश्वामित्र उवाच । अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै । अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम् ॥

viśvāmitra uvāca । agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai । aham āpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm ॥

श्वपच उवाच । भिक्षामन्यामाहरेति न चैतत्कर्तुमर्हसि । न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम् ॥

śvapaca uvāca । bhikṣām anyām āhareti na caitat kartum arhasi । na nūnaṁ kāryam etad vai hara kāmaṁ śvajāghanīm ॥

विश्वामित्र उवाच । शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये । परां मेध्याशनादेतां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम् ॥

viśvāmitra uvāca । śiṣṭā vai kāraṇaṁ dharme tadvr̥ttam anuvartaye । parāṁ medhyāśanād etāṁ bhakṣyāṁ manye śvajāghanīm ॥

श्वपच उवाच । असता यत्समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः । नावृत्तमनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः ॥

śvapaca uvāca । asatā yat samācīrṇaṁ na sa dharmaḥ sanātanaḥ । nāvr̥ttam anukāryaṁ vai mā chalenānr̥taṁ kr̥thāḥ ॥

विश्वामित्र उवाच । न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हसि । समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भक्ष्या श्वजाघनी ॥

viśvāmitra uvāca । na pātakaṁ nāvamatam r̥ṣiḥ san kartum arhasi । samau ca śvamr̥gau manye tasmād bhakṣyā śvajāghanī ॥

श्वपच उवाच । यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थितेन; तेनर्षिणा तच्च भक्ष्याधिकारम् । स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति; सर्वैरुपायैर्हि स रक्षितव्यः ॥

śvapaca uvāca । yad brāhmaṇārthe kr̥tam arthitena; tenarṣiṇā tac ca bhakṣyādhikāram । sa vai dharmo yatra na pāpam asti; sarvair upāyair hi sa rakṣitavyaḥ ॥

विश्वामित्र उवाच । मित्रं च मे ब्राह्मणश्चायमात्मा; प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके । तं भर्तुकामोऽहमिमां हरिष्ये; नृशंसानामीदृशानां न बिभ्ये ॥

viśvāmitra uvāca । mitraṁ ca me brāhmaṇaś cāyam ātmā; priyaś ca me pūjyatamaś ca loke । taṁ bhartukāmo ’ham imāṁ hariṣye; nr̥śaṁsānām īdr̥śānāṁ na bibhye ॥

श्वपच उवाच । कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति; न चाभक्ष्यैः प्रतिकुर्वन्ति तत्र । सर्वान्कामान्प्राप्नुवन्तीह विद्व;न्प्रियस्व कामं सहितः क्षुधा वै ॥

śvapaca uvāca । kāmaṁ narā jīvitaṁ saṁtyajanti; na cābhakṣyaiḥ pratikurvanti tatra । sarvān kāmān prāpnuvantīha vidvan; priyasva kāmaṁ sahitaḥ kṣudhā vai ॥

विश्वामित्र उवाच । स्थाने तावत्संशयः प्रेत्यभावे; निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः । अहं पुनर्वर्त इत्याशयात्मा; मूलं रक्षन्भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम् ॥

viśvāmitra uvāca । sthāne tāvat saṁśayaḥ pretyabhāve; niḥsaṁśayaṁ karmaṇāṁ vā vināśaḥ । ahaṁ punar varta ity āśayātmā; mūlaṁ rakṣan bhakṣayiṣyāmy abhakṣyam ॥

बुद्ध्यात्मके व्यस्तमस्तीति तुष्टो; मोहादेकत्वं यथा चर्म चक्षुः । यद्यप्येनः संशयादाचरामि; नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव ॥

buddhyātmake vyastam astīti tuṣṭo; mohād ekatvaṁ yathā carma cakṣuḥ । yady apy enaḥ saṁśayād ācarāmi; nāhaṁ bhaviṣyāmi yathā tvam eva ॥

श्वपच उवाच । पतनीयमिदं दुःखमिति मे वर्तते मतिः । दुष्कृती ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे ॥

śvapaca uvāca । patanīyam idaṁ duḥkham iti me vartate matiḥ । duṣkr̥tī brāhmaṇaṁ santaṁ yas tvām aham upālabhe ॥

विश्वामित्र उवाच । पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि । न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति मा भूरात्मप्रशंसकः ॥

viśvāmitra uvāca । pibanty evodakaṁ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsv api । na te ’dhikāro dharme ’sti mā bhūr ātmapraśaṁsakaḥ ॥

श्वपच उवाच । सुहृद्भूत्वानुशास्मि त्वा कृपा हि त्वयि मे द्विज । तदेवं श्रेय आधत्स्व मा लोभाच्छ्वानमादिथाः ॥

śvapaca uvāca । suhr̥d bhūtvānuśāsmi tvā kr̥pā hi tvayi me dvija । tad evaṁ śreya ādhatsva mā lobhāc chvānam ādithāḥ ॥

विश्वामित्र उवाच । सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर । जानेऽहं धर्मतोऽऽत्मानं श्वानीमुत्सृज जाघनीम् ॥

viśvāmitra uvāca । suhr̥n me tvaṁ sukhepsuś ced āpado māṁ samuddhara । jāne ’haṁ dharmato ’’tmānaṁ śvānīm utsr̥ja jāghanīm ॥

श्वपच उवाच । नैवोत्सहे भवते दातुमेतां; नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम् । उभौ स्यावः स्वमलेनावलिप्तौ; दाताहं च त्वं च विप्र प्रतीच्छन् ॥

śvapaca uvāca । naivotsahe bhavate dātum etāṁ; nopekṣituṁ hriyamāṇaṁ svam annam । ubhau syāvaḥ svamalenāvaliptau; dātāhaṁ ca tvaṁ ca vipra pratīcchan ॥

विश्वामित्र उवाच । अद्याहमेतद्वृजिनं कर्म कृत्वा; जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम् । प्रपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये; यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि ॥

viśvāmitra uvāca । adyāham etad vr̥jinaṁ karma kr̥tvā; jīvaṁś cariṣyāmi mahāpavitram । prapūtātmā dharmam evābhipatsye; yad etayor guru tad vai bravīhi ॥

श्वपच उवाच । आत्मैव साक्षी किल लोककृत्ये; त्वमेव जानासि यदत्र दुष्टम् । यो ह्याद्रियेद्भक्ष्यमिति श्वमांसं; मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम् ॥

śvapaca uvāca । ātmaiva sākṣī kila lokakr̥tye; tvam eva jānāsi yad atra duṣṭam । yo hy ādriyed bhakṣyam iti śvamāṁsaṁ; manye na tasyāsti vivarjanīyam ॥

विश्वामित्र उवाच । उपादाने खादने वास्य दोषः; कार्यो न्यायैर्नित्यमत्रापवादः । यस्मिन्न हिंसा नानृते वाक्यलेशो; भक्ष्यक्रिया तत्र न तद्गरीयः ॥

viśvāmitra uvāca । upādāne khādane vāsya doṣaḥ; kāryo nyāyair nityam atrāpavādaḥ । yasmin na hiṁsā nānr̥te vākyaleśo; bhakṣyakriyā tatra na tad garīyaḥ ॥

श्वपच उवाच । यद्येष हेतुस्तव खादनस्य; न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः । तस्मादभक्ष्ये भक्षणाद्वा द्विजेन्द्र; दोषं न पश्यामि यथेदमात्थ ॥

śvapaca uvāca । yady eṣa hetus tava khādanasya; na te vedaḥ kāraṇaṁ nānyadharmaḥ । tasmād abhakṣye bhakṣaṇād vā dvijendra; doṣaṁ na paśyāmi yathedam āttha ॥

विश्वामित्र उवाच । न पातकं भक्षणमस्य दृष्टं; सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः । अन्योन्यकर्माणि तथा तथैव; न लेशमात्रेण कृत्यं हिनस्ति ॥

viśvāmitra uvāca । na pātakaṁ bhakṣaṇam asya dr̥ṣṭaṁ; surāṁ pītvā patatītīha śabdaḥ । anyonyakarmāṇi tathā tathaiva; na leśamātreṇa kr̥tyaṁ hinasti ॥

श्वपच उवाच । अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा; तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम् । स्थानं पुनर्यो लभते निषङ्गा;त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव ॥

śvapaca uvāca । asthānato hīnataḥ kutsitād vā; taṁ vidvāṁsaṁ bādhate sādhuvr̥ttam । sthānaṁ punar yo labhate niṣaṅgāt; tenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा । विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम् ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā nivavr̥te mātaṅgaḥ kauśikaṁ tadā । viśvāmitro jahāraiva kr̥tabuddhiḥ śvajāghanīm ॥

ततो जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः । सदारस्तामुपाकृत्य वने यातो महामुनिः ॥

tato jagrāha pañcāṅgīṁ jīvitārthī mahāmuniḥ । sadāras tām upākr̥tya vane yāto mahāmuniḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्षाथ वासवः । संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः ॥

etasminn eva kāle tu pravavarṣātha vāsavaḥ । saṁjīvayan prajāḥ sarvā janayām āsa cauṣadhīḥ ॥

विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषः । कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम् ॥

viśvāmitro ’pi bhagavāṁs tapasā dagdhakilbiṣaḥ । kālena mahatā siddhim avāpa paramādbhutām ॥

एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः । सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत् ॥

evaṁ vidvān adīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ । sarvopāyair upāyajño dīnam ātmānam uddharet ॥

एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत् । जीवन्पुण्यमवाप्नोति नरो भद्राणि पश्यति ॥

etāṁ buddhiṁ samāsthāya jīvitavyaṁ sadā bhavet । jīvan puṇyam avāpnoti naro bhadrāṇi paśyati ॥

तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये । बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं यतात्मना ॥

tasmāt kaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye । buddhim āsthāya loke ’smin vartitavyaṁ yatātmanā ॥