Adhyāya 136

युधिष्ठिर उवाच । सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ । अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha । anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī ॥

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम । यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः ॥

tad icchāmi parāṁ buddhiṁ śrotuṁ bharatasattama । yathā rājan na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ ॥

धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada । pr̥cchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me vyākhyātum arhasi ॥

शत्रुभिर्बहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि ॥

śatrubhir bahubhir grasto yathā varteta pārthivaḥ । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ sarvam eva yathāvidhi ॥

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः । बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥

viṣamasthaṁ hi rājānaṁ śatravaḥ paripanthinaḥ । bahavo ’py ekam uddhartuṁ yatante pūrvatāpitāḥ ॥

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः । एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत् ॥

sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ । ekenaivāsahāyena śakyaṁ sthātuṁ kathaṁ bhavet ॥

कथं मित्रमरिं चैव विन्देत भरतर्षभ । चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥

kathaṁ mitram ariṁ caiva vindeta bharatarṣabha । ceṣṭitavyaṁ kathaṁ cātra śatror mitrasya cāntare ॥

प्रज्ञातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते । कथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥

prajñātalakṣaṇe rājann amitre mitratāṁ gate । kathaṁ nu puruṣaḥ kuryāt kiṁ vā kr̥tvā sukhī bhavet ॥

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् । कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवानिति ॥

vigrahaṁ kena vā kuryāt saṁdhiṁ vā kena yojayet । kathaṁ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti ॥

एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप । नैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः ॥

etad vai sarvakr̥tyānāṁ paraṁ kr̥tyaṁ paraṁtapa । naitasya kaś cid vaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ ॥

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् । तदन्विष्य महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ॥

r̥te śāṁtanavād bhīṣmāt satyasaṁdhāj jitendriyāt । tad anviṣya mahābāho sarvam etad vadasva me ॥

भीष्म उवाच । त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः । शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥

bhīṣma uvāca । tvadyukto ’yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ । śr̥ṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata ॥

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति । सामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः ॥

amitro mitratāṁ yāti mitraṁ cāpi praduṣyati । sāmarthyayogāt kāryāṇāṁ tadgatyā hi sadā gatiḥ ॥

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् । देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥

tasmād viśvasitavyaṁ ca vigrahaṁ ca samācaret । deśaṁ kālaṁ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye ॥

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः । अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत ॥

saṁdhātavyaṁ budhair nityaṁ vyavasyaṁ ca hitārthibhiḥ । amitrair api saṁdheyaṁ prāṇā rakṣyāś ca bhārata ॥

यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न संदध्यादपण्डितः । न सोऽर्थमाप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥

yo hy amitrair naro nityaṁ na saṁdadhyād apaṇḍitaḥ । na so ’rtham āpnuyāt kiṁ cit phalāny api ca bhārata ॥

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते । अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥

yas tv amitreṇa saṁdhatte mitreṇa ca virudhyate । arthayuktiṁ samālokya sumahad vindate phalam ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । mārjārasya ca saṁvādaṁ nyagrodhe mūṣakasya ca ॥

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् । लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥

vane mahati kasmiṁś cin nyagrodhaḥ sumahān abhūt । latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ ॥

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः । वैरन्त्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः ॥

skandhavān meghasaṁkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ । vairantyam abhito jātas tarur vyālamr̥gākulaḥ ॥

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् । वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः ॥

tasya mūlaṁ samāśritya kr̥tvā śatamukhaṁ bilam । vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ ॥

शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः । लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः ॥

śākhāś ca tasya saṁśritya vasati sma sukhaṁ puraḥ । lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ ॥

तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः । अयोजयत्तमुन्माथं नित्यमस्तं गते रवौ ॥

tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakr̥taketanaḥ । ayojayat tam unmāthaṁ nityam astaṁ gate ravau ॥

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संनिधाय सः । गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥

tatra snāyumayān pāśān yathāvat saṁnidhāya saḥ । gr̥haṁ gatvā sukhaṁ śete prabhātām eti śarvarīm ॥

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः । कदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तोऽप्यबध्यत ॥

tatra sma nityaṁ badhyante naktaṁ bahuvidhā mr̥gāḥ । kadā cit tatra mārjāras tv apramatto ’py abadhyata ॥

तस्मिन्बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि । तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः ॥

tasmin baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini । taṁ kālaṁ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ ॥

तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणा । भक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥

tenānucaratā tasmin vane viśvastacāriṇā । bhakṣaṁ vicaramāṇena nacirād dr̥ṣṭam āmiṣam ॥

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् । तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥

sa tam unmātham āruhya tad āmiṣam abhakṣayat । tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan ॥

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिदवलोकयन् । अपश्यदपरं घोरमात्मनः शत्रुमागतम् ॥

āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadā cid avalokayan । apaśyad aparaṁ ghoram ātmanaḥ śatrum āgatam ॥

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् । नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥

śaraprasūnasaṁkāśaṁ mahīvivaraśāyinam । nakulaṁ harikaṁ nāma capalaṁ tāmralocanam ॥

तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम् । भक्षार्थं लेलिहद्वक्त्रं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम् ॥

tena mūṣakagandhena tvaramāṇam upāgatam । bhakṣārthaṁ lelihad vaktraṁ bhūmāv ūrdhvamukhaṁ sthitam ॥

शाखागतमरिं चान्यदपश्यत्कोटरालयम् । उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम् ॥

śākhāgatam ariṁ cānyad apaśyat koṭarālayam । ulūkaṁ candrakaṁ nāma tīkṣṇatuṇḍaṁ kṣapācaram ॥

गतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तदा । अथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्य सुमहद्भयम् ॥

gatasya viṣayaṁ tasya nakulolūkayos tadā । athāsyāsīd iyaṁ cintā tat prāpya sumahad bhayam ॥

आपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते । समन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा ॥

āpady asyāṁ sukaṣṭāyāṁ maraṇe samupasthite । samantād bhaya utpanne kathaṁ kāryaṁ hitaiṣiṇā ॥

स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः । अभवद्भयसंतप्तश्चक्रे चेमां परां गतिम् ॥

sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ । abhavad bhayasaṁtaptaś cakre cemāṁ parāṁ gatim ॥

आपद्विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम् । समन्तसंशया चेयमस्मानापदुपस्थिता ॥

āpad vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṁ ca jīvitam । samantasaṁśayā ceyam asmān āpad upasthitā ॥

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुयात् । उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥

gataṁ hi sahasā bhūmiṁ nakulo māṁ samāpnuyāt । ulūkaś ceha tiṣṭhantaṁ mārjāraḥ pāśasaṁkṣayāt ॥

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति । करिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहम् ॥

na tv evāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṁmohaṁ gantum arhati । kariṣye jīvite yatnaṁ yāvad ucchvāsanigraham ॥

न हि बुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः । संभ्रमन्त्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य च ॥

na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥ । saṁbhramanty āpadaṁ prāpya mahato ’rthān avāpya ca ॥

न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् । विषमस्थो ह्ययं जन्तुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥

na tv anyām iha mārjārād gatiṁ paśyāmi sāṁpratam । viṣamastho hy ayaṁ jantuḥ kr̥tyaṁ cāsya mahan mayā ॥

जीवितार्थी कथं त्वद्य प्रार्थितः शत्रुभिस्त्रिभिः । तस्मादिममहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै ॥

jīvitārthī kathaṁ tv adya prārthitaḥ śatrubhis tribhiḥ । tasmād imam ahaṁ śatruṁ mārjāraṁ saṁśrayāmi vai ॥

क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितमस्योपधारये । येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥

kṣatravidyāṁ samāśritya hitam asyopadhāraye । yenemaṁ śatrusaṁghātaṁ matipūrveṇa vañcaye ॥

अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः । मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥

ayam atyantaśatrur me vaiṣamyaṁ paramaṁ gataḥ । mūḍho grāhayituṁ svārthaṁ saṁgatyā yadi śakyate ॥

कदाचिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह । बलिना संनिविष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः । कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥

kadā cid vyasanaṁ prāpya saṁdhiṁ kuryān mayā saha । balinā saṁniviṣṭasya śatror api parigrahaḥ । kārya ity āhur ācāryā viṣame jīvitārthinā ॥

श्रेयान्हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितम् । मम ह्यमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥

śreyān hi paṇḍitaḥ śatrur na ca mitram apaṇḍitam । mama hy amitre mārjāre jīvitaṁ saṁpratiṣṭhitam ॥

हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे । अपीदानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥

hantainaṁ saṁpravakṣyāmi hetum ātmābhirakṣaṇe । apīdānīm ayaṁ śatruḥ saṁgatyā paṇḍito bhavet ॥

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् । सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषकोऽब्रवीत् ॥

tato ’rthagatitattvajñaḥ saṁdhivigrahakālavit । sāntvapūrvam idaṁ vākyaṁ mārjāraṁ mūṣako ’bravīt ॥

सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन्मार्जार जीवसि । जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥

sauhr̥denābhibhāṣe tvā kaccin mārjāra jīvasi । jīvitaṁ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṁ hi nau ॥

न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा । अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥

na te saumya viṣattavyaṁ jīviṣyasi yathā purā । ahaṁ tvām uddhariṣyāmi prāṇāñ jahyāṁ hi te kr̥te ॥

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम् । येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्तुं श्रेयो यथा मया ॥

asti kaś cid upāyo ’tra puṣkalaḥ pratibhāti mām । yena śakyas tvayā mokṣaḥ prāptuṁ śreyo yathā mayā ॥

मया ह्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः । आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणं हि नौ ॥

mayā hy upāyo dr̥ṣṭo ’yaṁ vicārya matim ātmanaḥ । ātmārthaṁ ca tvadarthaṁ ca śreyaḥ sādhāraṇaṁ hi nau ॥

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्यभितः स्थितम् । न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति सांप्रतम् ॥

idaṁ hi nakulolūkaṁ pāpabuddhy abhitaḥ sthitam । na dharṣayati mārjāra tena me svasti sāṁpratam ॥

कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते । नगशाखाग्रहस्तिष्ठंस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥

kūjaṁś capalanetro ’yaṁ kauśiko māṁ nirīkṣate । nagaśākhāgrahas tiṣṭhaṁs tasyāhaṁ bhr̥śam udvije ॥

सतां साप्तपदं सख्यं सवासो मेऽसि पण्डितः । सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतो भयम् ॥

satāṁ sāptapadaṁ sakhyaṁ savāso me ’si paṇḍitaḥ । sāṁvāsyakaṁ kariṣyāmi nāsti te mr̥tyuto bhayam ॥

न हि शक्नोषि मार्जार पाशं छेत्तुं विना मया । अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां त्वं न हिंससि ॥

na hi śaknoṣi mārjāra pāśaṁ chettuṁ vinā mayā । ahaṁ chetsyāmi te pāśaṁ yadi māṁ tvaṁ na hiṁsasi ॥

त्वमाश्रितो नगस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः । चिरोषिताविहावां वै वृक्षेऽस्मिन्विदितं हि ते ॥

tvam āśrito nagasyāgraṁ mūlaṁ tv aham upāśritaḥ । ciroṣitāv ihāvāṁ vai vr̥kṣe ’smin viditaṁ hi te ॥

यस्मिन्नाश्वसते कश्चिद्यश्च नाश्वसते क्वचित् । न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्नचेतसौ ॥

yasminn āśvasate kaś cid yaś ca nāśvasate kva cit । na tau dhīrāḥ praśaṁsanti nityam udvignacetasau ॥

तस्माद्विवर्धतां प्रीतिः सत्या संगतिरस्तु नौ । कालातीतमपार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥

tasmād vivardhatāṁ prītiḥ satyā saṁgatir astu nau । kālātītam apārthaṁ hi na praśaṁsanti paṇḍitāḥ ॥

अर्थयुक्तिमिमां तावद्यथाभूतां निशामय । तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥

arthayuktim imāṁ tāvad yathābhūtāṁ niśāmaya । tava jīvitam icchāmi tvaṁ mamecchasi jīvitam ॥

कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् । स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥

kaś cit tarati kāṣṭhena sugambhīrāṁ mahānadīm । sa tārayati tat kāṣṭhaṁ sa ca kāṣṭhena tāryate ॥

ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुनिस्तरः । अहं त्वां तारयिष्यामि त्वं च मां तारयिष्यसि ॥

īdr̥śo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaraḥ । ahaṁ tvāṁ tārayiṣyāmi tvaṁ ca māṁ tārayiṣyasi ॥

एवमुक्त्वा तु पलितस्तदर्थमुभयोर्हितम् । हेतुमद्ग्रहणीयं च कालाकाङ्क्षी व्यपैक्षत ॥

evam uktvā tu palitas tadartham ubhayor hitam । hetumad grahaṇīyaṁ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata ॥

अथ सुव्याहृतं तस्य श्रुत्वा शत्रुर्विचक्षणः । हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥

atha suvyāhr̥taṁ tasya śrutvā śatrur vicakṣaṇaḥ । hetumad grahaṇīyārthaṁ mārjāro vākyam abravīt ॥

बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्णयन् । तामवस्थामवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥

buddhimān vākyasaṁpannas tad vākyam anuvarṇayan । tām avasthām avekṣyāntyāṁ sāmnaiva pratyapūjayat ॥

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो वैडूर्यमणिलोचनः । मूषकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रवीत् ॥

tatas tīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥ । mūṣakaṁ mandam udvīkṣya mārjāro lomaśo ’bravīt ॥

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवन्तमिच्छसि । श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥

nandāmi saumya bhadraṁ te yo māṁ jīvantam icchasi । śreyaś ca yadi jānīṣe kriyatāṁ mā vicāraya ॥

अहं हि दृढमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया । द्वयोरापन्नयोः संधिः क्रियतां मा विचारय ॥

ahaṁ hi dr̥ḍham āpannas tvam āpannataro mayā । dvayor āpannayoḥ saṁdhiḥ kriyatāṁ mā vicāraya ॥

विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्यं सिध्यतु चावयोः । मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥

vidhatsva prāptakālaṁ yat kāryaṁ sidhyatu cāvayoḥ । mayi kr̥cchrād vinirmukte na vinaṅkṣyati te kr̥tam ॥

न्यस्तमानोऽस्मि भक्तोऽस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा । निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥

nyastamāno ’smi bhakto ’smi śiṣyas tvaddhitakr̥t tathā । nideśavaśavartī ca bhavantaṁ śaraṇaṁ gataḥ ॥

इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् । वाक्यं हितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवत् ॥

ity evam uktaḥ palito mārjāraṁ vaśam āgatam । vākyaṁ hitam uvācedam abhinītārtham arthavat ॥

उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे । विदितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥

udāraṁ yad bhavān āha naitac citraṁ bhavadvidhe । vidito yas tu mārgo me hitārthaṁ śr̥ṇu taṁ mama ॥

अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् । त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव मोक्षणे ॥

ahaṁ tvānupravekṣyāmi nakulān me mahad bhayam । trāyasva māṁ mā vadhīś ca śakto ’smi tava mokṣaṇe ॥

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् । अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येन ते शपे ॥

ulūkāc caiva māṁ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām । ahaṁ chetsyāmi te pāśān sakhe satyena te śape ॥

तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् । हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥

tad vacaḥ saṁgataṁ śrutvā lomaśo yuktam arthavat । harṣād udvīkṣya palitaṁ svāgatenābhyapūjayat ॥

स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितः । सुविचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव हि ॥

sa taṁ saṁpūjya palitaṁ mārjāraḥ sauhr̥de sthitaḥ । suvicintyābravīd dhīraḥ prītas tvarita eva hi ॥

क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा । तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि क्षिप्रं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥

kṣipram āgaccha bhadraṁ te tvaṁ me prāṇasamaḥ sakhā । tava prājña prasādād dhi kṣipraṁ prāpsyāmi jīvitam ॥

यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव । तदाज्ञापय कर्ताहं संधिरेवास्तु नौ सखे ॥

yad yad evaṁgatenādya śakyaṁ kartuṁ mayā tava । tad ājñāpaya kartāhaṁ saṁdhir evāstu nau sakhe ॥

अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः । सर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च ॥

asmāt te saṁśayān muktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ । sarvakāryāṇi kartāhaṁ priyāṇi ca hitāni ca ॥

मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते । प्रीतिमुत्पादयेयं च प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥

muktaś ca vyasanād asmāt saumyāham api nāma te । prītim utpādayeyaṁ ca pratikartuṁ ca śaknuyām ॥

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषकस्तदा । प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगर्थांश्चचार ह ॥

grāhayitvā tu taṁ svārthaṁ mārjāraṁ mūṣakas tadā । praviveśa suvisrabdhaḥ samyag arthāṁś cacāra ha ॥

एवमाश्वासितो विद्वान्मार्जारेण स मूषकः । मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥

evam āśvāsito vidvān mārjāreṇa sa mūṣakaḥ । mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitr̥mātr̥vat ॥

लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम् । तौ दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशौ जग्मतुर्गृहान् ॥

līnaṁ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakam । tau dr̥ṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmatur gr̥hān ॥

लीनस्तु तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् । चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥

līnas tu tasya gātreṣu palito deśakālavit । ciccheda pāśān nr̥pate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ ॥

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषकम् । छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥

atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakam । chindantaṁ vai tadā pāśān atvarantaṁ tvarānvitaḥ ॥

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा । संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषकं तदा ॥

tam atvarantaṁ palitaṁ pāśānāṁ chedane tadā । saṁcodayitum ārebhe mārjāro mūṣakaṁ tadā ॥

किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे । छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥

kiṁ saumya nābhitvarase kiṁ kr̥tārtho ’vamanyase । chindhi pāśān amitraghna purā śvapaca eti saḥ ॥

इत्युक्तस्त्वरता तेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् । मार्जारमकृतप्रज्ञं वश्यमात्महितं वचः ॥

ity uktas tvaratā tena matimān palito ’bravīt । mārjāram akr̥taprajñaṁ vaśyam ātmahitaṁ vacaḥ ॥

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः । वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥

tūṣṇīṁ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṁbhramaḥ । vayam evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate ॥

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते । तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥

akāle kr̥tyam ārabdhaṁ kartuṁ nārthāya kalpate । tad eva kāla ārabdhaṁ mahate ’rthāya kalpate ॥

अकालविप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् । तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥

akālavipramuktān me tvatta eva bhayaṁ bhavet । tasmāt kālaṁ pratīkṣasva kim iti tvarase sakhe ॥

यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् । ततश्छेत्स्यामि ते पाशं प्राप्ते साधारणे भये ॥

yāvat paśyāmi caṇḍālam āyāntaṁ śastrapāṇinam । tataś chetsyāmi te pāśaṁ prāpte sādhāraṇe bhaye ॥

तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोहसि । न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥

tasmin kāle pramuktas tvaṁ tarum evādhirohasi । na hi te jīvitād anyat kiṁ cit kr̥tyaṁ bhaviṣyati ॥

ततो भवत्यतिक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमश । अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥

tato bhavaty atikrānte traste bhīte ca lomaśa । ahaṁ bilaṁ pravekṣyāmi bhavāñ śākhāṁ gamiṣyati ॥

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषकेणात्मनो हितम् । वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥

evam uktas tu mārjāro mūṣakeṇātmano hitam । vacanaṁ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ ॥

अथात्मकृत्यत्वरितः सम्यक्प्रश्रयमाचरन् । उवाच लोमशो वाक्यं मूषकं चिरकारिणम् ॥

athātmakr̥tyatvaritaḥ samyak praśrayam ācaran । uvāca lomaśo vākyaṁ mūṣakaṁ cirakāriṇam ॥

न ह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः । यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ॥

na hy evaṁ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ । yathā tvaṁ mokṣitaḥ kr̥cchrāt tvaramāṇena vai mayā ॥

तथैव त्वरमाणेन त्वया कार्यं हितं मम । यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥

tathaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṁ hitaṁ mama । yatnaṁ kuru mahāprājña yathā svasty āvayor bhavet ॥

अथ वा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं विकर्षसि । पश्य दुष्कृतकर्मत्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥

atha vā pūrvavairaṁ tvaṁ smaran kālaṁ vikarṣasi । paśya duṣkr̥takarmatvaṁ vyaktam āyuḥkṣayo mama ॥

यच्च किंचिन्मयाज्ञानात्पुरस्ताद्विप्रियं कृतम् । न तन्मनसि कर्तव्यं क्षमये त्वां प्रसीद मे ॥

yac ca kiṁ cin mayājñānāt purastād vipriyaṁ kr̥tam । na tan manasi kartavyaṁ kṣamaye tvāṁ prasīda me ॥

तमेवंवादिनं प्राज्ञः शास्त्रविद्बुद्धिसंमतः । उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषकस्तदा ॥

tam evaṁvādinaṁ prājñaḥ śāstravid buddhisaṁmataḥ । uvācedaṁ vacaḥ śreṣṭhaṁ mārjāraṁ mūṣakas tadā ॥

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः । ममापि त्वं विजानीहि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥

śrutaṁ me tava mārjāra svam arthaṁ parigr̥hṇataḥ । mamāpi tvaṁ vijānīhi svam arthaṁ parigr̥hṇataḥ ॥

यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यन्मित्रं भयसंहितम् । सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥

yan mitraṁ bhītavat sādhyaṁ yan mitraṁ bhayasaṁhitam । surakṣitaṁ tataḥ kāryaṁ pāṇiḥ sarpamukhād iva ॥

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति । अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते ॥

kr̥tvā balavatā saṁdhim ātmānaṁ yo na rakṣati । apathyam iva tad bhuktaṁ tasyānarthāya kalpate ॥

न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचित्सुहृत् । अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैर्वनगजा इव ॥

na kaś cit kasya cin mitraṁ na kaś cit kasya cit suhr̥t । arthair arthā nibadhyante gajair vanagajā iva ॥

न हि कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥

na hi kaś cit kr̥te kārye kartāraṁ samavekṣate । tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet ॥

तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयान्वितः । मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥

tasmin kāle ’pi ca bhavān divākīrtibhayānvitaḥ । mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ ॥

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः । छेत्स्याम्यहं तदप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥

chinnaṁ tu tantubāhulyaṁ tantur eko ’vaśeṣitaḥ । chetsyāmy ahaṁ tad apy āśu nirvr̥to bhava lomaśa ॥

तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः । क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं चाविशद्भयम् ॥

tayoḥ saṁvadator evaṁ tathaivāpannayor dvayoḥ । kṣayaṁ jagāma sā rātrir lomaśaṁ cāviśad bhayam ॥

ततः प्रभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः । स्थूलस्फिग्विकचो रूक्षः श्वचक्रपरिवारितः ॥

tataḥ prabhātasamaye vikr̥taḥ kr̥ṣṇapiṅgalaḥ । sthūlasphig vikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ ॥

शङ्कुकर्णो महावक्त्रः पलितो घोरदर्शनः । परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥

śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥ । parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇir adr̥śyata ॥

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः । उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥

taṁ dr̥ṣṭvā yamadūtābhaṁ mārjāras trastacetanaḥ । uvāca palitaṁ bhītaḥ kim idānīṁ kariṣyasi ॥

अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरदर्शनम् । क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यं जग्मतुस्तदा ॥

atha cāpi susaṁtrastau taṁ dr̥ṣṭvā ghoradarśanam । kṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṁ jagmatus tadā ॥

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ । अशक्यौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥

balinau matimantau ca saṁghātaṁ cāpy upāgatau । aśakyau sunayāt tasmāt saṁpradharṣayituṁ balāt ॥

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ । उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वं स्वमालयम् ॥

kāryārthaṁ kr̥tasaṁdhī tau dr̥ṣṭvā mārjāramūṣakau । ulūkanakulau tūrṇaṁ jagmatuḥ svaṁ svam ālayam ॥

ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः । विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्द्रुमम् ॥

tataś ciccheda taṁ tantuṁ mārjārasya sa mūṣakaḥ । vipramukto ’tha mārjāras tam evābhyapatad drumam ॥

स च तस्माद्भयान्मुक्तो मुक्तो घोरेण शत्रुणा । बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लोमशः ॥

sa ca tasmād bhayān mukto mukto ghoreṇa śatruṇā । bilaṁ viveśa palitaḥ śākhāṁ bheje ca lomaśaḥ ॥

उन्माथमप्यथादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः । विहताशः क्षणेनाथ तस्माद्देशादपाक्रमत् । जगाम च स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥

unmātham apy athādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ । vihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmād deśād apākramat । jagāma ca svabhavanaṁ caṇḍālo bharatarṣabha ॥

ततस्तस्माद्भयान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् । बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥

tatas tasmād bhayān mukto durlabhaṁ prāpya jīvitam । bilasthaṁ pādapāgrasthaḥ palitaṁ lomaśo ’bravīt ॥

अकृत्वा संविदं कांचित्सहसाहमुपप्लुतः । कृतज्ञं कृतकल्याणं कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥

akr̥tvā saṁvidaṁ kāṁ cit sahasāham upaplutaḥ । kr̥tajñaṁ kr̥takalyāṇaṁ kaccin māṁ nābhiśaṅkase ॥

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् । मित्रोपभोगसमये किं त्वं नैवोपसर्पसि ॥

gatvā ca mama viśvāsaṁ dattvā ca mama jīvitam । mitropabhogasamaye kiṁ tvaṁ naivopasarpasi ॥

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति । न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्वापत्सु दुर्मतिः ॥

kr̥tvā hi pūrvaṁ mitrāṇi yaḥ paścān nānutiṣṭhati । na sa mitrāṇi labhate kr̥cchrāsv āpatsu durmatiḥ ॥

तत्कृतोऽहं त्वया मित्रं सामर्थ्यादात्मनः सखे । स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥

tat kr̥to ’haṁ tvayā mitraṁ sāmarthyād ātmanaḥ sakhe । sa māṁ mitratvam āpannam upabhoktuṁ tvam arhasi ॥

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः । सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥

yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ । sarve tvāṁ pūjayiṣyanti śiṣyā gurum iva priyam ॥

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् । जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥

ahaṁ ca pūjayiṣye tvāṁ samitragaṇabāndhavam । jīvitasya pradātāraṁ kr̥tajñaḥ ko na pūjayet ॥

ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च । अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥

īśvaro me bhavān astu śarīrasya gr̥hasya ca । arthānāṁ caiva sarveṣām anuśāstā ca me bhava ॥

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेव हि प्रशाधि माम् । न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥

amātyo me bhava prājña piteva hi praśādhi mām । na te ’sti bhayam asmatto jīvitenātmanaḥ śape ॥

बुद्ध्या त्वमुशनाः साक्षाद्बले त्वधिकृता वयम् । त्वन्मन्त्रबलयुक्तो हि विन्देत जयमेव ह ॥

buddhyā tvam uśanāḥ sākṣād bale tv adhikr̥tā vayam । tvanmantrabalayukto hi vindeta jayam eva ha ॥

एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः । उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥

evam uktaḥ paraṁ sāntvaṁ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ । uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇam ātmahitaṁ vacaḥ ॥

यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् । ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति माम् ॥

yad bhavān āha tat sarvaṁ mayā te lomaśa śrutam । mamāpi tāvad bruvataḥ śr̥ṇu yat pratibhāti mām ॥

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः । एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतम् ॥

veditavyāni mitrāṇi boddhavyāś cāpi śatravaḥ । etat susūkṣmaṁ loke ’smin dr̥śyate prājñasaṁmatam ॥

शत्रुरूपाश्च सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः । सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥

śatrurūpāś ca suhr̥do mitrarūpāś ca śatravaḥ । sāntvitās te na budhyante rāgalobhavaśaṁ gatāḥ ॥

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते । सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥

nāsti jātyā ripur nāma mitraṁ nāma na vidyate । sāmarthyayogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā ॥

यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थं पश्येत्तावत्स जीवति । स तस्य तावन्मित्रं स्याद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥

yo yasmiñ jīvati svārthaṁ paśyet tāvat sa jīvati । sa tasya tāvan mitraṁ syād yāvan na syād viparyayaḥ ॥

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् । अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥

nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvam asauhr̥dam । arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavas tathā ॥

मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये । शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥

mitraṁ ca śatrutām eti kasmiṁś cit kālaparyaye । śatruś ca mitratām eti svārtho hi balavattaraḥ ॥

यो विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु । अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥

yo viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu । arthayuktim avijñāya calitaṁ tasya jīvitam ॥

अर्थयुक्तिमविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम् । मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ॥

arthayuktim avijñāya yaḥ śubhe kurute matim । mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ ॥

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥

na viśvased aviśvaste viśvaste ’pi na viśvaset । viśvāsād bhayam utpannaṁ mūlāny api nikr̥ntati ॥

अर्थयुक्त्या हि दृश्यन्ते पिता माता सुतास्तथा । मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥

arthayuktyā hi dr̥śyante pitā mātā sutās tathā । mātulā bhāgineyāś ca tathā saṁbandhibāndhavāḥ ॥

पुत्रं हि मातापितरु त्यजतः पतितं प्रियम् । लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥

putraṁ hi mātāpitaru tyajataḥ patitaṁ priyam । loko rakṣati cātmānaṁ paśya svārthasya sāratām ॥

तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यो मोक्षं प्रत्यनन्तरम् । कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखोपायमसंशयम् ॥

taṁ manye nikr̥tiprajñaṁ yo mokṣaṁ pratyanantaram । kr̥tyaṁ mr̥gayase kartuṁ sukhopāyam asaṁśayam ॥

अस्मिन्निलय एव त्वं न्यग्रोधादवतारितः । पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलत्वान्न बुद्धवान् ॥

asmin nilaya eva tvaṁ nyagrodhād avatāritaḥ । pūrvaṁ niviṣṭam unmāthaṁ capalatvān na buddhavān ॥

आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥

ātmanaś capalo nāsti kuto ’nyeṣāṁ bhaviṣyati । tasmāt sarvāṇi kāryāṇi capalo hanty asaṁśayam ॥

ब्रवीति मधुरं कंचित्प्रियो मे ह भवानिति । तन्मिथ्याकरणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥

bravīti madhuraṁ kaṁ cit priyo me ha bhavān iti । tan mithyākaraṇaṁ sarvaṁ vistareṇāpi me śr̥ṇu ॥

कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् । अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥

kāraṇāt priyatām eti dveṣyo bhavati kāraṇāt । arthārthī jīvaloko ’yaṁ na kaś cit kasya cit priyaḥ ॥

सख्यं सोदरयोर्भ्रात्रोर्दंपत्योर्वा परस्परम् । कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह ॥

sakhyaṁ sodarayor bhrātror daṁpatyor vā parasparam । kasya cin nābhijānāmi prītiṁ niṣkāraṇām iha ॥

यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे । स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते जनः ॥

yady api bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare । svabhāvatas te prīyante netaraḥ prīyate janaḥ ॥

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः । मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थं प्रीयते जनः ॥

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ । mantrahomajapair anyaḥ kāryārthaṁ prīyate janaḥ ॥

उत्पन्ने कारणे प्रीतिर्नास्ति नौ कारणान्तरे । प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्विनिवर्तते ॥

utpanne kāraṇe prītir nāsti nau kāraṇāntare । pradhvaste kāraṇasthāne sā prītir vinivartate ॥

किं नु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः । अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम् ॥

kiṁ nu tat kāraṇaṁ manye yenāhaṁ bhavataḥ priyaḥ । anyatrābhyavahārārthāt tatrāpi ca budhā vayam ॥

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते । स्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते ॥

kālo hetuṁ vikurute svārthas tam anuvartate । svārthaṁ prājño ’bhijānāti prājñaṁ loko ’nuvartate ॥

न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विदुषि स्वार्थपण्डिते । अकालेऽविषमस्थस्य स्वार्थहेतुरयं तव ॥

na tv īdr̥śaṁ tvayā vācyaṁ viduṣi svārthapaṇḍite । akāle ’viṣamasthasya svārthahetur ayaṁ tava ॥

तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे । अभ्राणामिव रूपाणि विकुर्वन्ति क्षणे क्षणे ॥

tasmān nāhaṁ cale svārthāt susthitaḥ saṁdhivigrahe । abhrāṇām iva rūpāṇi vikurvanti kṣaṇe kṣaṇe ॥

अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव सौहृदम् । पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥

adyaiva hi ripur bhūtvā punar adyaiva sauhr̥dam । punaś ca ripur adyaiva yuktīnāṁ paśya cāpalam ॥

आसीत्तावत्तु मैत्री नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा । सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥

āsīt tāvat tu maitrī nau yāvad dhetur abhūt purā । sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā ॥

त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः । तत्कृत्यमभिनिर्वृत्तं प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥

tvaṁ hi me ’tyantataḥ śatruḥ sāmarthyān mitratāṁ gataḥ । tat kr̥tyam abhinirvr̥ttaṁ prakr̥tiḥ śatrutāṁ gatā ॥

सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः । प्रविशेयं कथं पाशं त्वत्कृतं तद्वदस्व मे ॥

so ’ham evaṁ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ । praviśeyaṁ kathaṁ pāśaṁ tvatkr̥taṁ tad vadasva me ॥

त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् । अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥

tvadvīryeṇa vimukto ’haṁ madvīryeṇa tathā bhavān । anyonyānugrahe vr̥tte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ ॥

त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निर्वृत्तार्थास्तथा वयम् । न तेऽस्त्यन्यन्मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात् ॥

tvaṁ hi saumya kr̥tārtho ’dya nirvr̥ttārthās tathā vayam । na te ’sty anyan mayā kr̥tyaṁ kiṁ cid anyatra bhakṣaṇāt ॥

अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली । नावयोर्विद्यते संधिर्नियुक्ते विषमे बले ॥

aham annaṁ bhavān bhoktā durbalo ’haṁ bhavān balī । nāvayor vidyate saṁdhir niyukte viṣame bale ॥

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् । भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखोपायमसंशयम् ॥

saṁmanye ’haṁ tava prajñāṁ yan mokṣāt pratyanantaram । bhakṣyaṁ mr̥gayase nūnaṁ sukhopāyam asaṁśayam ॥

भक्ष्यार्थमेव बद्धस्त्वं स मुक्तः प्रसृतः क्षुधा । शास्त्रज्ञमभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम् ॥

bhakṣyārtham eva baddhas tvaṁ sa muktaḥ prasr̥taḥ kṣudhā । śāstrajñam abhisaṁdhāya nūnaṁ bhakṣayitādya mām ॥

जानामि क्षुधितं हि त्वामाहारसमयश्च ते । स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥

jānāmi kṣudhitaṁ hi tvām āhārasamayaś ca te । sa tvaṁ mām abhisaṁdhāya bhakṣyaṁ mr̥gayase punaḥ ॥

यच्चापि पुत्रदारं स्वं तत्संनिसृजसे मयि । शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम् ॥

yac cāpi putradāraṁ svaṁ tat saṁnisr̥jase mayi । śuśrūṣāṁ nāma me kartuṁ sakhe mama na tatkṣamam ॥

त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये । कस्मान्मां ते न खादेयुर्हृष्टाः प्रणयिनस्त्वयि ॥

tvayā māṁ sahitaṁ dr̥ṣṭvā priyā bhāryā sutāś ca ye । kasmān māṁ te na khādeyur hr̥ṣṭāḥ praṇayinas tvayi ॥

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्तो हेतुः समागमे । शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मर्यते यदि ॥

nāhaṁ tvayā sameṣyāmi vr̥tto hetuḥ samāgame । śivaṁ dhyāyasva me ’trasthaḥ sukr̥taṁ smaryate yadi ॥

शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च । भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥

śatror annādyabhūtaḥ san kliṣṭasya kṣudhitasya ca । bhakṣyaṁ mr̥gayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṁ vrajet ॥

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे । नाहं त्वया समेष्यामि निर्वृतो भव लोमश ॥

svasti te ’stu gamiṣyāmi dūrād api tavodvije । nāhaṁ tvayā sameṣyāmi nirvr̥to bhava lomaśa ॥

बलवत्संनिकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते । प्रशान्तादपि मे प्राज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा ॥

balavat saṁnikarṣo hi na kadā cit praśasyate । praśāntād api me prājña bhetavyaṁ balinaḥ sadā ॥

यदि त्वर्थेन मे कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते । कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कदाचन ॥

yadi tv arthena me kāryaṁ brūhi kiṁ karavāṇi te । kāmaṁ sarvaṁ pradāsyāmi na tv ātmānaṁ kadā cana ॥

आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनं तथा । अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना ॥

ātmārthe saṁtatis tyājyā rājyaṁ ratnaṁ dhanaṁ tathā । api sarvasvam utsr̥jya rakṣed ātmānam ātmanā ॥

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि तिष्ठताम् । दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम् ॥

aiśvaryadhanaratnānāṁ pratyamitre ’pi tiṣṭhatām । dr̥ṣṭā hi punarāvr̥ttir jīvatām iti naḥ śrutam ॥

न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते । आत्मा तु सर्वतो रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि ॥

na tv ātmanaḥ saṁpradānaṁ dhanaratnavad iṣyate । ātmā tu sarvato rakṣyo dārair api dhanair api ॥

आत्मरक्षिततन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् । आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥

ātmarakṣitatantrāṇāṁ suparīkṣitakāriṇām । āpado nopapadyante puruṣāṇāṁ svadoṣajāḥ ॥

शत्रून्सम्यग्विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः । तेषां न चाल्यते बुद्धिरात्मार्थं कृतनिश्चया ॥

śatrūn samyag vijānanti durbalā ye balīyasaḥ । teṣāṁ na cālyate buddhir ātmārthaṁ kr̥taniścayā ॥

इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनावभर्त्सितः । मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषकं वाक्यमब्रवीत् ॥

ity abhivyaktam evāsau palitenāvabhartsitaḥ । mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṁ vākyam abravīt ॥

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः । उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ॥

saṁmanye ’haṁ tava prajñāṁ yas tvaṁ mama hite rataḥ । uktavān arthatattvena mayā saṁbhinnadarśanaḥ ॥

न तु मामन्यथा साधो त्वं विज्ञातुमिहार्हसि । प्राणप्रदानजं त्वत्तो मम सौहृदमागतम् ॥

na tu mām anyathā sādho tvaṁ vijñātum ihārhasi । prāṇapradānajaṁ tvatto mama sauhr̥dam āgatam ॥

धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोऽस्मि विशेषतः । मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्विधेषु विशेषतः ॥

dharmajño ’smi guṇajño ’smi kr̥tajño ’smi viśeṣataḥ । mitreṣu vatsalaś cāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ ॥

तन्मामेवंगते साधो न यावयितुमर्हसि । त्वया हि याव्यमानोऽहं प्राणाञ्जह्यां सबान्धवः ॥

tan mām evaṁgate sādho na yāvayitum arhasi । tvayā hi yāvyamāno ’haṁ prāṇāñ jahyāṁ sabāndhavaḥ ॥

धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु । मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुमर्हसि ॥

dhik śabdo hi budhair dr̥ṣṭo madvidheṣu manasviṣu । maraṇaṁ dharmatattvajña na māṁ śaṅkitum arhasi ॥

इति संस्तूयमानो हि मार्जारेण स मूषकः । मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यमब्रवीत् ॥

iti saṁstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ । manasā bhāvagambhīraṁ mārjāraṁ vākyam abravīt ॥

साधुर्भवाञ्श्रुतार्थोऽस्मि प्रीयते न च विश्वसे । संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥

sādhur bhavāñ śrutārtho ’smi prīyate na ca viśvase । saṁstavair vā dhanaughair vā nāhaṁ śakyaḥ punas tvayā ॥

न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे । अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥

na hy amitravaśaṁ yānti prājñā niṣkāraṇaṁ sakhe । asminn arthe ca gāthe dve nibodhośanasā kr̥te ॥

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा । समाहितश्चरेद्युक्त्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥

śatrusādhāraṇe kr̥tye kr̥tvā saṁdhiṁ balīyasā । samāhitaś cared yuktyā kr̥tārthaś ca na viśvaset ॥

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः । द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवतः ॥

tasmāt sarvāsv avasthāsu rakṣej jīvitam ātmanaḥ । dravyāṇi saṁtatiś caiva sarvaṁ bhavati jīvataḥ ॥

संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः । नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः ॥

saṁkṣepo nītiśāstrāṇām aviśvāsaḥ paro mataḥ । nr̥ṣu tasmād aviśvāsaḥ puṣkalaṁ hitam ātmanaḥ ॥

वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तास्त्वाशु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥

vadhyante na hy aviśvastāḥ śatrubhir durbalā api । viśvastās tv āśu vadhyante balavanto ’pi durbalaiḥ ॥

त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा । रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥

tvadvidhebhyo mayā hy ātmā rakṣyo mārjāra sarvadā । rakṣa tvam api cātmānaṁ caṇḍālāj jātikilbiṣāt ॥

स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः । स्वबिलं हि जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥

sa tasya bruvatas tv evaṁ saṁtrāsāj jātasādhvasaḥ । svabilaṁ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ ॥

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः । विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह ॥

tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyam ātmanaḥ । viśrāvya palitaḥ prājño bilam anyaj jagāma ha ॥

एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः । एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥

evaṁ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ । ekena bahavo ’mitrāḥ palitenābhisaṁdhitāḥ ॥

अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः । मूषकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥

ariṇāpi samarthena saṁdhiṁ kurvīta paṇḍitaḥ । mūṣakaś ca biḍālaś ca muktāv anyonyasaṁśrayāt ॥

इत्येष क्षत्रधर्मस्य मया मार्गोऽनुदर्शितः । विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु ॥

ity eṣa kṣatradharmasya mayā mārgo ’nudarśitaḥ । vistareṇa mahīpāla saṁkṣepeṇa punaḥ śr̥ṇu ॥

अन्योन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् । अन्योन्यमभिसंधातुमभूच्चैव तयोर्मतिः ॥

anyonyakr̥tavairau tu cakratuḥ prītim uttamām । anyonyam abhisaṁdhātum abhūc caiva tayor matiḥ ॥

तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् । अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि चाबुधैः ॥

tatra prājño ’bhisaṁdhatte samyag buddhibalāśrayāt । abhisaṁdhīyate prājñaḥ pramādād api cābudhaiḥ ॥

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् । न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितो वा विनश्यति ॥

tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan । na hy apramattaś calati calito vā vinaśyati ॥

कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः । कार्य इत्येव तत्त्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं युधिष्ठिर ॥

kālena ripuṇā saṁdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ । kārya ity eva tattvajñāḥ prāhur nityaṁ yudhiṣṭhira ॥

एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च । अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत् ॥

evaṁ matvā mahārāja śāstrārtham abhigamya ca । abhiyukto ’pramattaś ca prāg bhayād bhītavac caret ॥

भीतवत्संविधिः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च । भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा ॥

bhītavat saṁvidhiḥ kāryaḥ pratisaṁdhis tathaiva ca । bhayād utpadyate buddhir apramattābhiyogajā ॥

न भयं विद्यते राजन्भीतस्यानागते भये । अभीतस्य तु विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम् ॥

na bhayaṁ vidyate rājan bhītasyānāgate bhaye । abhītasya tu visrambhāt sumahaj jāyate bhayam ॥

न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रोऽदेयः कथंचन । अविज्ञानाद्धि विज्ञाते गच्छेदास्पददर्शिषु ॥

na bhīrur iti cātyantaṁ mantro ’deyaḥ kathaṁ cana । avijñānād dhi vijñāte gacched āspadadarśiṣu ॥

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् । कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किंचिदाचरेत् ॥

tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan । kāryāṇāṁ gurutāṁ buddhvā nānr̥taṁ kiṁ cid ācaret ॥

एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर । श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुपाचर ॥

evam etan mayā proktam itihāsaṁ yudhiṣṭhira । śrutvā tvaṁ suhr̥dāṁ madhye yathāvat samupācara ॥

उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा । संधिविग्रहकालं च मोक्षोपायं तथापदि ॥

upalabhya matiṁ cāgryām arimitrāntaraṁ tathā । saṁdhivigrahakālaṁ ca mokṣopāyaṁ tathāpadi ॥

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा । समागमं चरेद्युक्त्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥

śatrusādhāraṇe kr̥tye kr̥tvā saṁdhiṁ balīyasā । samāgamaṁ cared yuktyā kr̥tārtho na ca viśvaset ॥

अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां युधिष्ठिर । अभ्युत्तिष्ठ श्रुतादस्माद्भूयस्त्वं रञ्जयन्प्रजाः ॥

aviruddhāṁ trivargeṇa nītim etāṁ yudhiṣṭhira । abhyuttiṣṭha śrutād asmād bhūyas tvaṁ rañjayan prajāḥ ॥

ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव । ब्राह्मणा हि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥

brāhmaṇaiś cāpi te sārdhaṁ yātrā bhavatu pāṇḍava । brāhmaṇā hi paraṁ śreyo divi ceha ca bhārata ॥

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो । पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप ॥

ete dharmasya vettāraḥ kr̥tajñāḥ satataṁ prabho । pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa ॥

राज्यं श्रेयः परं राजन्यशः कीर्तिं च लप्स्यसे । कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥

rājyaṁ śreyaḥ paraṁ rājan yaśaḥ kīrtiṁ ca lapsyase । kulasya saṁtatiṁ caiva yathānyāyaṁ yathākramam ॥

द्वयोरिमं भारत संधिविग्रहं; सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम् । तथान्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा; निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले ॥

dvayor imaṁ bhārata saṁdhivigrahaṁ; subhāṣitaṁ buddhiviśeṣakāritam । tathānvavekṣya kṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṁ nr̥pa śatrumaṇḍale ॥