Adhyāya 135

भीष्म उवाच । अत्रैव चेदमव्यग्रः शृण्वाख्यानमनुत्तमम् । दीर्घसूत्रं समाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये ॥

bhīṣma uvāca । atraiva cedam avyagraḥ śr̥ṇv ākhyānam anuttamam । dīrghasūtraṁ samāśritya kāryākāryaviniścaye ॥

नातिगाधे जलस्थाये सुहृदः शकुलास्त्रयः । प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः ॥

nātigādhe jalasthāye suhr̥daḥ śakulās trayaḥ । prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ ॥

अत्रैकः प्राप्तकालज्ञो दीर्घदर्शी तथापरः । दीर्घसूत्रश्च तत्रैकस्त्रयाणां जलचारिणाम् ॥

atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ । dīrghasūtraś ca tatraikas trayāṇāṁ jalacāriṇām ॥

कदाचित्तज्जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः । निःस्रावयामासुरथो निम्नेषु विविधैर्मुखैः ॥

kadā cit taj jalasthāyaṁ matsyabandhāḥ samantataḥ । niḥsrāvayām āsur atho nimneṣu vividhair mukhaiḥ ॥

प्रक्षीयमाणं तं बुद्ध्वा जलस्थायं भयागमे । अब्रवीद्दीर्घदर्शी तु तावुभौ सुहृदौ तदा ॥

prakṣīyamāṇaṁ taṁ buddhvā jalasthāyaṁ bhayāgame । abravīd dīrghadarśī tu tāv ubhau suhr̥dau tadā ॥

इयमापत्समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम् । शीघ्रमन्यत्र गच्छामः पन्था यावन्न दुष्यति ॥

iyam āpat samutpannā sarveṣāṁ salilaukasām । śīghram anyatra gacchāmaḥ panthā yāvan na duṣyati ॥

अनागतमनर्थं हि सुनयैर्यः प्रबाधते । न स संशयमाप्नोति रोचतां वां व्रजामहे ॥

anāgatam anarthaṁ hi sunayair yaḥ prabādhate । na sa saṁśayam āpnoti rocatāṁ vāṁ vrajāmahe ॥

दीर्घसूत्रस्तु यस्तत्र सोऽब्रवीत्सम्यगुच्यते । न तु कार्या त्वरा यावदिति मे निश्चिता मतिः ॥

dīrghasūtras tu yas tatra so ’bravīt samyag ucyate । na tu kāryā tvarā yāvad iti me niścitā matiḥ ॥

अथ संप्रतिपत्तिज्ञः प्राब्रवीद्दीर्घदर्शिनम् । प्राप्ते काले न मे किंचिन्न्यायतः परिहास्यते ॥

atha saṁpratipattijñaḥ prābravīd dīrghadarśinam । prāpte kāle na me kiṁ cin nyāyataḥ parihāsyate ॥

एवमुक्तो निराक्रामद्दीर्घदर्शी महामतिः । जगाम स्रोतसैकेन गम्भीरसलिलाशयम् ॥

evam ukto nirākrāmad dīrghadarśī mahāmatiḥ । jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam ॥

ततः प्रस्रुततोयं तं समीक्ष्य सलिलाशयम् । बबन्धुर्विविधैर्योगैर्मत्स्यान्मत्स्योपजीविनः ॥

tataḥ prasrutatoyaṁ taṁ samīkṣya salilāśayam । babandhur vividhair yogair matsyān matsyopajīvinaḥ ॥

विलोड्यमाने तस्मिंस्तु स्रुततोये जलाशये । अगच्छद्ग्रहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरैः ॥

viloḍyamāne tasmiṁs tu srutatoye jalāśaye । agacchad grahaṇaṁ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ ॥

उद्दानं क्रियमाणं च मत्स्यानां वीक्ष्य रज्जुभिः । प्रविश्यान्तरमन्येषामग्रसत्प्रतिपत्तिमान् ॥

uddānaṁ kriyamāṇaṁ ca matsyānāṁ vīkṣya rajjubhiḥ । praviśyāntaram anyeṣām agrasat pratipattimān ॥

ग्रस्तमेव तदुद्दानं गृहीत्वास्त तथैव सः । सर्वानेव तु तांस्तत्र ते विदुर्ग्रथिता इति ॥

grastam eva tad uddānaṁ gr̥hītvāsta tathaiva saḥ । sarvān eva tu tāṁs tatra te vidur grathitā iti ॥

ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विमले जले । त्यक्त्वा रज्जुं विमुक्तोऽभूच्छीघ्रं संप्रतिपत्तिमान् ॥

tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale । tyaktvā rajjuṁ vimukto ’bhūc chīghraṁ saṁpratipattimān ॥

दीर्घसूत्रस्तु मन्दात्मा हीनबुद्धिरचेतनः । मरणं प्राप्तवान्मूढो यथैवोपहतेन्द्रियः ॥

dīrghasūtras tu mandātmā hīnabuddhir acetanaḥ । maraṇaṁ prāptavān mūḍho yathaivopahatendriyaḥ ॥

एवं प्राप्ततमं कालं यो मोहान्नावबुध्यते । स विनश्यति वै क्षिप्रं दीर्घसूत्रो यथा झषः ॥

evaṁ prāptatamaṁ kālaṁ yo mohān nāvabudhyate । sa vinaśyati vai kṣipraṁ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ ॥

आदौ न कुरुते श्रेयः कुशलोऽस्मीति यः पुमान् । स संशयमवाप्नोति यथा संप्रतिपत्तिमान् ॥

ādau na kurute śreyaḥ kuśalo ’smīti yaḥ pumān । sa saṁśayam avāpnoti yathā saṁpratipattimān ॥

अनागतविधानं तु यो नरः कुरुते क्षमम् । श्रेयः प्राप्नोति सोऽत्यर्थं दीर्घदर्शी यथा ह्यसौ ॥

anāgatavidhānaṁ tu yo naraḥ kurute kṣamam । śreyaḥ prāpnoti so ’tyarthaṁ dīrghadarśī yathā hy asau ॥

कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च दिना नाड्यः क्षणा लवाः । पक्षा मासाश्च ऋतवस्तुल्याः संवत्सराणि च ॥

kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāś ca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ । pakṣā māsāś ca r̥tavas tulyāḥ saṁvatsarāṇi ca ॥

पृथिवी देश इत्युक्तः कालः स च न दृश्यते । अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं न्यायतो यच्च तत्तथा ॥

pr̥thivī deśa ity uktaḥ kālaḥ sa ca na dr̥śyate । abhipretārthasiddhyarthaṁ nyāyato yac ca tat tathā ॥

एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः । प्रधानाविति निर्दिष्टौ कामेशाभिमतौ नृणाम् ॥

etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ । pradhānāv iti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nr̥ṇām ॥

परीक्ष्यकारी युक्तस्तु सम्यक्समुपपादयेत् । देशकालावभिप्रेतौ ताभ्यां फलमवाप्नुयात् ॥

parīkṣyakārī yuktas tu samyak samupapādayet । deśakālāv abhipretau tābhyāṁ phalam avāpnuyāt ॥