Who speaks here युधिष्ठिर yudhiṣṭhira · भीष्म bhīṣma · कामन्द kāmanda
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §122–124 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
युधिष्ठिर उवाच । तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम् । लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता ॥
yudhiṣṭhira uvāca । tāta dharmārthakāmānāṁ śrotum icchāmi niścayam । lokayātrā hi kārtsnyena triṣv eteṣu pratiṣṭhitā ॥
धर्मार्थकामाः किंमूलास्त्रयाणां प्रभवश्च कः । अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक् ॥
dharmārthakāmāḥ kiṁmūlās trayāṇāṁ prabhavaś ca kaḥ । anyonyaṁ cānuṣajjante vartante ca pr̥thak pr̥thak ॥
भीष्म उवाच । यदा ते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये । कालप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा ॥
bhīṣma uvāca । yadā te syuḥ sumanaso lokasaṁsthārthaniścaye । kālaprabhavasaṁsthāsu sajjante ca trayas tadā ॥
धर्ममूलस्तु देहोऽर्थः कामोऽर्थफलमुच्यते । संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः ॥
dharmamūlas tu deho ’rthaḥ kāmo ’rthaphalam ucyate । saṁkalpamūlās te sarve saṁkalpo viṣayātmakaḥ ॥
विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये । मूलमेतत्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते ॥
viṣayāś caiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye । mūlam etat trivargasya nivr̥ttir mokṣa ucyate ॥
धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थं चार्थ इष्यते । कामो रतिफलश्चात्र सर्वे चैते रजस्वलाः ॥
dharmaḥ śarīrasaṁguptir dharmārthaṁ cārtha iṣyate । kāmo ratiphalaś cātra sarve caite rajasvalāḥ ॥
संनिकृष्टांश्चरेदेनान्न चैनान्मनसा त्यजेत् । विमुक्तस्तमसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान् ॥
saṁnikr̥ṣṭāṁś cared enān na cainān manasā tyajet । vimuktas tamasā sarvān dharmādīn kāmanaiṣṭhikān ॥
श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य यदयं प्राप्नुयात्क्षणात् । बुद्ध्या बुध्येदिहार्थे न तदह्ना तु निकृष्टया ॥
śreṣṭhabuddhis trivargasya yad ayaṁ prāpnuyāt kṣaṇāt । buddhyā budhyed ihārthe na tad ahnā tu nikr̥ṣṭayā ॥
अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम् । संप्रमोदमलः कामो भूयः स्वगुणवर्तितः ॥
apadhyānamalo dharmo malo ’rthasya nigūhanam । saṁpramodamalaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ ॥
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कामन्दस्य च संवादमङ्गारिष्ठस्य चोभयोः ॥
atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । kāmandasya ca saṁvādam aṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ ॥
कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपः । अङ्गारिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयपर्ययम् ॥
kāmandam r̥ṣim āsīnam abhivādya narādhipaḥ । aṅgāriṣṭho ’tha papraccha kr̥tvā samayaparyayam ॥
यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः । प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम् ॥
yaḥ pāpaṁ kurute rājā kāmamohabalātkr̥taḥ । pratyāsannasya tasyarṣe kiṁ syāt pāpapraṇāśanam ॥
अधर्मो धर्म इति ह योऽज्ञानादाचरेदिह । तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत् ॥
adharmo dharma iti ha yo ’jñānād ācared iha । taṁ cāpi prathitaṁ loke kathaṁ rājā nivartayet ॥
कामन्द उवाच । यो धर्मार्थौ समुत्सृज्य काममेवानुवर्तते । स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्छति ॥
kāmanda uvāca । yo dharmārthau samutsr̥jya kāmam evānuvartate । sa dharmārthaparityāgāt prajñānāśam ihārchati ॥
प्रज्ञाप्रणाशको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः । तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते ॥
prajñāpraṇāśako mohas tathā dharmārthanāśakaḥ । tasmān nāstikatā caiva durācāraś ca jāyate ॥
दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति । तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥
durācārān yadā rājā praduṣṭān na niyacchati । tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva ॥
तं प्रजा नानुवर्तन्ते ब्राह्मणा न च साधवः । ततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेति च ॥
taṁ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥ । tataḥ saṁkṣayam āpnoti tathā vadhyatvam eti ca ॥
अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम् । जीवेच्च यदपध्वस्तस्तच्छुद्धं मरणं भवेत् ॥
apadhvastas tv avamato duḥkhaṁ jīvati jīvitam । jīvec ca yad apadhvastas tac chuddhaṁ maraṇaṁ bhavet ॥
अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य च निबर्हणम् । सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च ॥
atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇam । sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca ॥
महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले । ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः ॥
mahāmanā bhaved dharme vivahec ca mahākule । brāhmaṇāṁś cāpi seveta kṣamāyuktān manasvinaḥ ॥
जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो नान्यदास्थितः । धर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः कृत्वैव दुष्कृतीन् ॥
japed udakaśīlaḥ syāt sumukho nānyad āsthitaḥ । dharmānvitān saṁpraviśed bahiḥ kr̥tvaiva duṣkr̥tīn ॥
प्रसादयेन्मधुरया वाचाप्यथ च कर्मणा । इत्यस्मीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान् ॥
prasādayen madhurayā vācāpy atha ca karmaṇā । ity asmīti vaden nityaṁ pareṣāṁ kīrtayan guṇān ॥
अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् । पापान्यपि च कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः ॥
apāpo hy evam ācāraḥ kṣipraṁ bahumato bhavet । pāpāny api ca kr̥cchrāṇi śamayen nātra saṁśayaḥ ॥
गुरवोऽपि परं धर्मं यद्ब्रूयुस्तत्तथा कुरु । गुरूणां हि प्रसादाद्धि श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥
guravo ’pi paraṁ dharmaṁ yad brūyus tat tathā kuru । gurūṇāṁ hi prasādād dhi śreyaḥ param avāpsyasi ॥