Adhyāya 122

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । aṅgeṣu rājā dyutimān vasuhoma iti śrutaḥ ॥

स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाः । मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम् ॥

sa rājā dharmanityaḥ san saha patnyā mahātapāḥ । muñjapr̥ṣṭhaṁ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam ॥

तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते । यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥

tatra śr̥ṅge himavato merau kanakaparvate । yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇam ādiśat ॥

तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः । मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥

tadāprabhr̥ti rājendra r̥ṣibhiḥ saṁśitavrataiḥ । muñjapr̥ṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ ॥

स तत्र बहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमयैर्गुणैः । ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥

sa tatra bahubhir yuktaḥ sadā śrutimayair guṇaiḥ । brāhmaṇānām anumato devarṣisadr̥śo ’bhavat ॥

तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः । अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥

taṁ kadā cid adīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ । abhyāgacchan mahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ ॥

सोऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् । दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत ॥

so ’bhisr̥tya tu māndhātā vasuhomaṁ narādhipam । dr̥ṣṭvā prakr̥ṣṭaṁ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata ॥

वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्घ्यं च न्यवेदयत् । अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा ॥

vasuhomo ’pi rājño vai gām arghyaṁ ca nyavedayat । aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṁ tadā ॥

सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् । अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥

sadbhir ācaritaṁ pūrvaṁ yathāvad anuyāyinam । apr̥cchad vasuhomas taṁ rājan kiṁ karavāṇi te ॥

सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम् । वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥

so ’bravīt paramaprīto māndhātā rājasattamam । vasuhomaṁ mahāprājñam āsīnaṁ kurunandana ॥

बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकलं त्वया । तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप ॥

br̥haspater mataṁ rājann adhītaṁ sakalaṁ tvayā । tathaivauśanasaṁ śāstraṁ vijñātaṁ te narādhipa ॥

तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् । किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥

tad ahaṁ śrotum icchāmi daṇḍa utpadyate katham । kiṁ vāpi pūrvaṁ jāgarti kiṁ vā paramam ucyate ॥

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः । ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम् ॥

kathaṁ kṣatriyasaṁsthaś ca daṇḍaḥ saṁpraty avasthitaḥ । brūhi me sumahāprājña dadāmy ācāryavetanam ॥

वसुहोम उवाच । शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः । प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥

vasuhoma uvāca । śr̥ṇu rājan yathā daṇḍaḥ saṁbhūto lokasaṁgrahaḥ । prajāvinayarakṣārthaṁ dharmasyātmā sanātanaḥ ॥

ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः । ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥

brahmā yiyakṣur bhagavān sarvalokapitāmahaḥ । r̥tvijaṁ nātmanā tulyaṁ dadarśeti hi naḥ śrutam ॥

स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगानधारयत् । पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥

sa garbhaṁ śirasā devo varṣapūgān adhārayat । pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato ’patat ॥

स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम । ऋत्विगासीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः ॥

sa kṣupo nāma saṁbhūtaḥ prajāpatir ariṁdama । r̥tvig āsīt tadā rājan yajñe tasya mahātmanaḥ ॥

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ । हृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥

tasmin pravr̥tte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha । hr̥ṣṭarūpapracāratvād daṇḍaḥ so ’ntarhito ’bhavat ॥

तस्मिन्नन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरोऽभवत् । नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥

tasminn antarhite cātha prajānāṁ saṁkaro ’bhavat । naiva kāryaṁ na cākāryaṁ bhojyābhojyaṁ na vidyate ॥

पेयापेयं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम् । गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम् ॥

peyāpeyaṁ kutaḥ siddhir hiṁsanti ca parasparam । gamyāgamyaṁ tadā nāsīt parasvaṁ svaṁ ca vai samam ॥

परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम् । अबलं बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादमवर्तत ॥

parasparaṁ vilumpante sārameyā ivāmiṣam । abalaṁ balino jaghnur nirmaryādam avartata ॥

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् । संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥

tataḥ pitāmaho viṣṇuṁ bhagavantaṁ sanātanam । saṁpūjya varadaṁ devaṁ mahādevam athābravīt ॥

अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि केवलम् । संकरो न भवेदत्र यथा वै तद्विधीयताम् ॥

atra sādhv anukampāṁ vai kartum arhasi kevalam । saṁkaro na bhaved atra yathā vai tad vidhīyatām ॥

ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः । आत्मानमात्मना दण्डमसृजद्देवसत्तमः ॥

tataḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṁ śūlajaṭādharaḥ । ātmānam ātmanā daṇḍam asr̥jad devasattamaḥ ॥

तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम् । असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥

tasmāc ca dharmacaraṇāṁ nītiṁ devīṁ sarasvatīm । asr̥jad daṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā ॥

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः । तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीशरम् ॥

bhūyaḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṁ śūlavarāyudhaḥ । tasya tasya nikāyasya cakāraikaikam īśaram ॥

देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम् । यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥

devānām īśvaraṁ cakre devaṁ daśaśatekṣaṇam । yamaṁ vaivasvataṁ cāpi pitr̥̄ṇām akarot patim ॥

धनानां रक्षसां चापि कुबेरमपि चेश्वरम् । पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ॥

dhanānāṁ rakṣasāṁ cāpi kuberam api ceśvaram । parvatānāṁ patiṁ meruṁ saritāṁ ca mahodadhim ॥

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् । मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥

apāṁ rājye surāṇāṁ ca vidadhe varuṇaṁ prabhum । mr̥tyuṁ prāṇeśvaram atho tejasāṁ ca hutāśanam ॥

रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः । महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥

rudrāṇām api ceśānaṁ goptāraṁ vidadhe prabhuḥ । mahātmānaṁ mahādevaṁ viśālākṣaṁ sanātanam ॥

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् । तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥

vasiṣṭham īśaṁ viprāṇāṁ vasūnāṁ jātavedasam । tejasāṁ bhāskaraṁ cakre nakṣatrāṇāṁ niśākaram ॥

वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् । कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ॥

vīrudhām aṁśumantaṁ ca bhūtānāṁ ca prabhuṁ varam । kumāraṁ dvādaśabhujaṁ skandaṁ rājānam ādiśat ॥

कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् । मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥

kālaṁ sarveśam akarot saṁhāravinayātmakam । mr̥tyoś caturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca ॥

ईश्वरः सर्वदेहस्तु राजराजो धनाधिपः । सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ॥

īśvaraḥ sarvadehas tu rājarājo dhanādhipaḥ । sarveṣām eva rudrāṇāṁ śūlapāṇir iti śrutiḥ ॥

तमेकं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ । प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ॥

tam ekaṁ brahmaṇaḥ putram anujātaṁ kṣupaṁ dadau । prajānām adhipaṁ śreṣṭhaṁ sarvadharmabhr̥tām api ॥

महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे यथाविधि । दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥

mahādevas tatas tasmin vr̥tte yajñe yathāvidhi । daṇḍaṁ dharmasya goptāraṁ viṣṇave satkr̥taṁ dadau ॥

विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः । प्रादादिन्द्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ददौ ॥

viṣṇur aṅgirase prādād aṅgirā munisattamaḥ । prādād indramarīcibhyāṁ marīcir bhr̥gave dadau ॥

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु तं दण्डं धर्मसंहितम् । ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥

bhr̥gur dadāv r̥ṣibhyas tu taṁ daṇḍaṁ dharmasaṁhitam । r̥ṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca ॥

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च । पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् । तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वै रक्षणात्मकम् ॥

kṣupas tu manave prādād ādityatanayāya ca । putrebhyaḥ śrāddhadevas tu sūkṣmadharmārthakāraṇāt । taṁ dadau sūryaputras tu manur vai rakṣaṇātmakam ॥

विभज्य दण्डः कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छया । दुर्वाचा निग्रहो बन्धो हिरण्यं बाह्यतःक्रिया ॥

vibhajya daṇḍaḥ kartavyo dharmeṇa na yadr̥cchayā । durvācā nigraho bandho hiraṇyaṁ bāhyataḥkriyā ॥

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वा नाल्पकारणात् । शरीरपीडास्तास्तास्तु देहत्यागो विवासनम् ॥

vyaṅgatvaṁ ca śarīrasya vadho vā nālpakāraṇāt । śarīrapīḍās tās tās tu dehatyāgo vivāsanam ॥

आनुपूर्व्या च दण्डोऽसौ प्रजा जागर्ति पालयन् । इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ॥

ānupūrvyā ca daṇḍo ’sau prajā jāgarti pālayan । indro jāgarti bhagavān indrād agnir vibhāvasuḥ ॥

अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः । प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ॥

agner jāgarti varuṇo varuṇāc ca prajāpatiḥ । prajāpates tato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ ॥

धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः । व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयन् ॥

dharmāc ca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ । vyavasāyāt tatas tejo jāgarti paripālayan ॥

ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधिभ्यश्च पर्वताः । पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ॥

oṣadhyas tejasas tasmād oṣadhibhyaś ca parvatāḥ । parvatebhyaś ca jāgarti raso rasaguṇāt tathā ॥

जागर्ति निरृतिर्देवी ज्योतींषि निरृतेरपि । वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ॥

jāgarti nirr̥tir devī jyotīṁṣi nirr̥ter api । vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyas tato hayaśirāḥ prabhuḥ ॥

ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः । पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ॥

brahmā pitāmahas tasmāj jāgarti prabhur avyayaḥ । pitāmahān mahādevo jāgarti bhagavāñ śivaḥ ॥

विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्च तथर्षयः । ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ॥

viśvedevāḥ śivāc cāpi viśvebhyaś ca tatharṣayaḥ । r̥ṣibhyo bhagavān somaḥ somād devāḥ sanātanāḥ ॥

देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय । ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मतः । स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥

devebhyo brāhmaṇā loke jāgratīty upadhāraya । brāhmaṇebhyaś ca rājanyā lokān rakṣanti dharmataḥ । sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam ॥

प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च । सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसमः प्रभुः ॥

prajā jāgrati loke ’smin daṇḍo jāgarti tāsu ca । sarvasaṁkṣepako daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ prabhuḥ ॥

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत । ईश्वरः सर्वलोकस्य महादेवः प्रजापतिः ॥

jāgarti kālaḥ pūrvaṁ ca madhye cānte ca bhārata । īśvaraḥ sarvalokasya mahādevaḥ prajāpatiḥ ॥

देवदेवः शिवः शर्वो जागर्ति सततं प्रभुः । कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः ॥

devadevaḥ śivaḥ śarvo jāgarti satataṁ prabhuḥ । kapardī śaṁkaro rudro bhavaḥ sthāṇur umāpatiḥ ॥

इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरे । भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥

ity eṣa daṇḍo vikhyāta ādau madhye tathāvare । bhūmipālo yathānyāyaṁ vartetānena dharmavit ॥

भीष्म उवाच । इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद्यो मतं नरः । श्रुत्वा च सम्यग्वर्तेत स कामानाप्नुयान्नृपः ॥

bhīṣma uvāca । itīdaṁ vasuhomasya śr̥ṇuyād yo mataṁ naraḥ । śrutvā ca samyag varteta sa kāmān āpnuyān nr̥paḥ ॥

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ । नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥

iti te sarvam ākhyātaṁ yo daṇḍo manujarṣabha । niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata ॥