Adhyāya 121

युधिष्ठिर उवाच । अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः । ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ayaṁ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ । īśvaraś ca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṁ pratiṣṭhitam ॥

देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् । यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥

devatānām r̥ṣīṇāṁ ca pitr̥̄ṇāṁ ca mahātmanām । yakṣarakṣaḥpiśācānāṁ martyānāṁ ca viśeṣataḥ ॥

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् । सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥

sarveṣāṁ prāṇināṁ loke tiryakṣv api nivāsinām । sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyān iti prabho ॥

इत्येतदुक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम् । दृश्यते लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम् ॥

ity etad uktaṁ bhavatā sarvaṁ daṇḍyaṁ carācaram । dr̥śyate lokam āsaktaṁ sasurāsuramānuṣam ॥

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ । को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ॥

etad icchāmy ahaṁ jñātuṁ tattvena bharatarṣabha । ko daṇḍaḥ kīdr̥śo daṇḍaḥ kiṁrūpaḥ kiṁparāyaṇaḥ ॥

किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुः । जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः ॥

kimātmakaḥ kathaṁbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṁprabhuḥ । jāgarti sa kathaṁ daṇḍaḥ prajāsv avahitātmakaḥ ॥

कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति परिपालयन् । कश्च विज्ञायते पूर्वं कोऽपरो दण्डसंज्ञितः । किंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥

kaś ca pūrvāparam idaṁ jāgarti paripālayan । kaś ca vijñāyate pūrvaṁ ko ’paro daṇḍasaṁjñitaḥ । kiṁsaṁsthaś ca bhaved daṇḍaḥ kā cāsya gatir iṣyate ॥

भीष्म उवाच । शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः । यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥ । yasmin hi sarvam āyattaṁ sa daṇḍa iha kevalaḥ ॥

धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते । तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः । इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते ॥

dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyate । tasya lopaḥ kathaṁ na syāl lokeṣv avahitātmanaḥ । ity arthaṁ vyavahārasya vyavahāratvam iṣyate ॥

अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः । सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना । प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥

api caitat purā rājan manunā proktam āditaḥ । supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā । prajā rakṣati yaḥ samyag dharma eva sa kevalaḥ ॥

अथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा । जन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥

athoktam etad vacanaṁ prāg eva manunā purā । janma coktaṁ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṁ mahat ॥

प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः । व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥

prāg idaṁ vacanaṁ proktam ataḥ prāgvacanaṁ viduḥ । vyavahārasya cākhyānād vyavahāra ihocyate ॥

दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते । दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोच्छिखः ॥

daṇḍāt trivargaḥ satataṁ supraṇītāt pravartate । daivaṁ hi paramo daṇḍo rūpato ’gnir ivocchikhaḥ ॥

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः । अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥

nīlotpaladalaśyāmaś caturdaṁṣṭraś caturbhujaḥ । aṣṭapān naikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān ॥

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः । एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः ॥

jaṭī dvijihvas tāmrāsyo mr̥garājatanucchadaḥ । etad rūpaṁ bibharty ugraṁ daṇḍo nityaṁ durāvaraḥ ॥

असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः । मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः ॥

asir gadā dhanuḥ śaktis triśūlaṁ mudgaraḥ śaraḥ । musalaṁ paraśuś cakraṁ prāso daṇḍarṣṭitomarāḥ ॥

सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित् । दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥

sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kāni cit । daṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān ॥

भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा । घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥

bhindaṁś chindan rujan kr̥ntan dārayan pāṭayaṁs tathā । ghātayann abhidhāvaṁś ca daṇḍa eva caraty uta ॥

असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः । श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥

asir viśasano dharmas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ । śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ ॥

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः । धर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः ॥

śāstraṁ brāhmaṇamantraś ca śāstā prāgvacanaṁ gataḥ । dharmapālo ’kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ ॥

असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरः । नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥

asaṅgo rudratanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṁkaraḥ । nāmāny etāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira ॥

दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः । शश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते ॥

daṇḍo hi bhagavān viṣṇur yajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ । śaśvad rūpaṁ mahad bibhran mahāpuruṣa ucyate ॥

यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती । दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥

yathoktā brahmakanyeti lakṣmīr nītiḥ sarasvatī । daṇḍanītir jagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ ॥

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले । दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥

arthānarthau sukhaṁ duḥkhaṁ dharmādharmau balābale । daurbhāgyaṁ bhāgadheyaṁ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau ॥

कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः । अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः ॥

kāmākāmāv r̥tur māsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ । aprasādaḥ prasādaś ca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ ॥

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये । हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम् ॥

daivaṁ puruṣakāraś ca mokṣāmokṣau bhayābhaye । hiṁsāhiṁse tapo yajñaḥ saṁyamo ’tha viṣāviṣam ॥

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥

antaś cādiś ca madhyaṁ ca kr̥tyānāṁ ca prapañcanam । madaḥ pramādo darpaś ca dambho dhairyaṁ nayānayau ॥

अशक्तिः शक्तिरित्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ । विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत ॥

aśaktiḥ śaktir ity eva mānastambhau vyayāvyayau । vinayaś ca visargaś ca kālākālau ca bhārata ॥

अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च । क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥

anr̥taṁ jñājñatā satyaṁ śraddhāśraddhe tathaiva ca । klībatā vyavasāyaś ca lābhālābhau jayājayau ॥

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा । विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥

tīkṣṇatā mr̥dutā mr̥tyur āgamānāgamau tathā । virāddhiś caiva rāddhiś ca kāryākārye balābale ॥

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च । अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥

asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca । apatrapānapatrape hrīś ca saṁpad vipac ca ha ॥

तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता । एवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन्बहुरूपता ॥

tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṁ vākśaktis tattvabuddhitā । evaṁ daṇḍasya kauravya loke ’smin bahurūpatā ॥

न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् । भयाद्दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर ॥

na syād yadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam । bhayād daṇḍasya cānyonyaṁ ghnanti naiva yudhiṣṭhira ॥

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः । राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥

daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājann aharahaḥ prajāḥ । rājānaṁ vardhayantīha tasmād daṇḍaḥ parāyaṇam ॥

व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर । सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥

vyavasthāpayati kṣipram imaṁ lokaṁ nareśvara । satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣv avatiṣṭhate ॥

धर्मयुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च । बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥

dharmayuktā dvijāḥ śreṣṭhā vedayuktā bhavanti ca । babhūva yajño vedebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ ॥

प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिददत्युत । अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥

prītāś ca devatā nityam indre paridadaty uta । annaṁ dadāti śakraś cāpy anugr̥hṇann imāḥ prajāḥ ॥

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः । तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥

prāṇāś ca sarvabhūtānāṁ nityam anne pratiṣṭhitāḥ । tasmāt prajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca ॥

एवंप्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः । रक्षन्प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितोऽक्षरः ॥

evaṁprayojanaś caiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṁ gataḥ । rakṣan prajāḥ prajāgarti nityaṁ suvihito ’kṣaraḥ ॥

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिः । भूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥

īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṁ vittaṁ prajāpatiḥ । bhūtātmā jīva ity eva nāmabhiḥ procyate ’ṣṭabhiḥ ॥

अददद्दण्ड एवास्मै ध्रुवमैश्वर्यमेव च । बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥

adadad daṇḍa evāsmai dhruvam aiśvaryam eva ca । bale nayaś ca saṁyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ ॥

कुलबाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता बलानि च । आहार्यं चाष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥

kulabāhudhanāmātyāḥ prajñā coktā balāni ca । āhāryaṁ cāṣṭakair dravyair balam anyad yudhiṣṭhira ॥

हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च । दैशिकाश्चारकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥

hastino ’śvā rathāḥ pattir nāvo viṣṭis tathaiva ca । daiśikāś cārakāś caiva tad aṣṭāṅgaṁ balaṁ smr̥tam ॥

अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तियायिनः । अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥

aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastino hastiyāyinaḥ । aśvārohāḥ padātāś ca mantriṇo rasadāś ca ye ॥

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः । कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥

bhikṣukāḥ prāḍvivākāś ca mauhūrtā daivacintakāḥ । kośo mitrāṇi dhānyaṁ ca sarvopakaraṇāni ca ॥

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुः । राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥

saptaprakr̥ti cāṣṭāṅgaṁ śarīram iha yad viduḥ । rājyasya daṇḍa evāṅgaṁ daṇḍaḥ prabhava eva ca ॥

ईश्वरेण प्रयत्नेन धारणे क्षत्रियस्य हि । दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम् । राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः ॥

īśvareṇa prayatnena dhāraṇe kṣatriyasya hi । daṇḍo dattaḥ samānātmā daṇḍo hīdaṁ sanātanam । rājñāṁ pūjyatamo nānyo yathādharmapradarśanaḥ ॥

ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च । भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः । तस्माद्यः सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥

brahmaṇā lokarakṣārthaṁ svadharmasthāpanāya ca । bhartr̥pratyaya utpanno vyavahāras tathāparaḥ । tasmād yaḥ sahito dr̥ṣṭo bhartr̥pratyayalakṣaṇaḥ ॥

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते । मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथापरः ॥

vyavahāras tu vedātmā vedapratyaya ucyate । maulaś ca naraśārdūla śāstroktaś ca tathāparaḥ ॥

उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः । ज्ञेयो न स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्यय एव च ॥

ukto yaś cāpi daṇḍo ’sau bhartr̥pratyayalakṣaṇaḥ । jñeyo na sa narendrastho daṇḍapratyaya eva ca ॥

दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः । व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥

daṇḍapratyayadr̥ṣṭo ’pi vyavahārātmakaḥ smr̥taḥ । vyavahāraḥ smr̥to yaś ca sa vedaviṣayātmakaḥ ॥

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शकः । धर्मप्रत्यय उत्पन्नो यथाधर्मः कृतात्मभिः ॥

yaś ca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśakaḥ । dharmapratyaya utpanno yathādharmaḥ kr̥tātmabhiḥ ॥

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर । त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥

vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadiṣṭo yudhiṣṭhira । trīn dhārayati lokān vai satyātmā bhūtivardhanaḥ ॥

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः । व्यवहारश्च यो दृष्टः स धर्म इति नः श्रुतः । यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ॥

yaś ca daṇḍaḥ sa dr̥ṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ । vyavahāraś ca yo dr̥ṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śrutaḥ । yaś ca vedaḥ sa vai dharmo yaś ca dharmaḥ sa satpathaḥ ॥

ब्रह्मा प्रजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः । लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् । समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥

brahmā prajāpatiḥ pūrvaṁ babhūvātha pitāmahaḥ । lokānāṁ sa hi sarveṣāṁ sasurāsurarakṣasām । samanuṣyoragavatāṁ kartā caiva sa bhūtakr̥t ॥

ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः । तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥

tato no vyavahāro ’yaṁ bhartr̥pratyayalakṣaṇaḥ । tasmād idam avocāma vyavahāranidarśanam ॥

माता पिता च भ्राता च भार्या चाथ पुरोहितः । नादण्ड्यो विद्यते राज्ञां यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥

mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā cātha purohitaḥ । nādaṇḍyo vidyate rājñāṁ yaḥ svadharme na tiṣṭhati ॥